Visitamos Santiago de Compostela

O día mércores 2 de abril de 2014 fomos facer unha visita a Santiago, para estudar e coñecer varios dos monumentos e edificios máis relevantes. 

   Así, puidemos gozar da impactante escaleira helicoidal de Domingo de Andrade situada no Museo do Pobo Galego, do que non tivemos tempo de visitar moito máis, excepto algúns restos arqueolóxicos moi interesantes, coma rodas de muíño.

   Posteriormente, un paseo polo casco antigo de Santiago de camiño ao convento de San Francisco, hoxe reconvertido en parte nun Hotel Monumento. Alí, acompañados polo noso guía,o Provincial da Orde (que luxo) que viviu dende dentro a evolución do convento e do hotel, puidemos coñecer máis datos sobre a vida de frades e monxes no edificio (tanto agora coma antigamente), a función actual dos claustros (un deles xa pechado cun teito), e a estrutura de salas principais e comedores. Así, tamén visitamos o lado máis solidario do convento, cun espazo do que poden dispoñer persoas necesitadas de vivenda e comida. Tivemos o privilexio de subir até a biblioteca, onde un grande número de incunables está sendo clasificado. É salientable tamén a visita ao museo do que dispón o edificio, que conta con restos arqueolóxicos antigos e relacionados coa relixión cristiá, así coma varias maquetas explicativas de como puido ser a cidade de Xerusalén ou outros lugares en época de Cristo. Ademais disto puidemos ver a igrexa do convento, con estrutura de tres naves, tribuna, triforio e unha cúpula.

    Chegamos á catedral de Santiago, onde realizamos unha primeira visita nos seus exteriores, mentres explicamos aos nosos profes os detalles das distintas partes da catedral: a fachada do Obradoiro, Praterías, O Pórtico da Gloria, A Torre do Reloxo... e realizamos a entrada para contar a estrutura xeral da catedral por dentro. Así, tamén visitamos unha das capelas anexas. 

    Pola tarde retornamos á catedral, onde visitamos esta vez a tribuna, que serve na actualidade e temporalmente de almacén, e posteriormente os tellados, onde podemos ter unas magníficas vistas de Santiago e contemplar mellor algunhas partes da Catedral coma a Torre do Reloxo, onde xa puidemos distinguir claramente ao titán Cronos na parte baixa do reloxo, ou outros motivos ornamentais que non puideramos ver claramente antes. Aprendemos cousas coma as utilidades do tellado na época medieval, a existencia dunha casiña onde vivía o campaneiro, e puidemos ver de cerca a carraca, usada nos días de Semana Santa para expresar a aflición pola morte de Cristo. Dende alí enriba puidemos ver tamén o claustro da catedral, cunha antiga fonte no medio, e o convento de clausura que se atopa en fronte do edificio, ademais doutras construcións próximas interesantes. 

Ao final do día chegamos ao Convento de Santa Clara, onde tamén soubemos explicar o estudado en vivo, coma por exemplo o deseño de placas de Simón Rodríguez, con volumes xeométricos e ordenados. 

Texto de Paula Currás

Fogos do Apóstolo 2012 e 2011

E para rematar coa arte barroca... facelo ao grande:

O Mestre Mateo e o seu coro pétreo da catedral de Santiago

Como é ben coñecido, o 23 de febreiro de 1168 o rei Fernando II acordou ao obras que debería dirixir o Mestre Mateo na catedral compostelá. Repasando a intervención do artista no templo, temos que foi o responsable de rematar as naves, dunha complexa cripta, do Pórtico da Gloria, dunha tribuna sobre o mesmo, de rematar a fachada occidental coas súas dúas torres cadradas, ademais de facer un riquísimo coro pétreo nos primeiros tramos da nave maior que sería rematado ao mesmo tempo que o resto das obras, é dicir, o 23 de abril de 1211.

Imos deternos deste último, fantástico e desaparecido, traballo do Mestre Mateo: o coro pétreo. Esta obra ocupaba os catro primeiros tramos da nave maior, sendo os tres primeiros para a sillería e o cuarto para o “leedoiro”.

O coro foi sustituído por outro barroco de madeira a principios do século XVII, sendo, este último, retirado nos anos corenta do século XX (pero esto é outra historia). O conxunto estaba formado por unha sillería baixa (banco pétreo con respaldo para os clérigos de menor rango) e outra alta (banco de pedra con arquearías cegas na fronte con decoración para os sacerdotes de maior importancia do cabildo catedralicio), ademais dalgúns elementos de madeira. En total tiñan asento os setenta e dous membros do cabildo. Pola súa banda, o leedoiro, estaba composto por unha tribuna na que se realizaban as lecturas litúrxicas.

Sobre o banco superior asentábanse unhas columnas que delimitanban os asentos, ademais de soportar os plafóns e crestería do coro. Entre as columnas dianteiras e as posteriores, tendíanse os brazais que estaban decorados con arquearías caladas semenllantes aos do banco. Cada asento, seguramente, completábase con elementos de madeira, almofadas e coxíns, xa que tales ornamentos pódense contemplar en pinturas e miniaturas da época.

O profesor Izquierdo Perrín continúa facendo a descrición do coro do seguinte xeito: “

 “Unha espléndida cornixa con follas radiais que alternan, cada dúas, cunhas pequenas bólas sobre basamentos troncopiramidais que rematan os desmochados tellados das arquitecturas dos doseletes, coroaba tan magnífica crestería. Nela a beleza das formas e a calidade e perfección de labra realzaban a mensaxe que transmitía: a contraposición entre o canto enganoso dos praceres mundanos, representados polos animlaes do bestiario medieval, co de encomio ao Creador que no coro interpretábase e que tiña nos inocentes nenos de coro a súa máis xenuína plasmación. A policromía a base das cores vermello, azuzl, branco, negro e ouro, da que quedan elocuentes vestixios a pesar das perdas sufridas nos últimos anos, completaba tan rico conxunto escultórico e iconográfico”.

Pero o máis chamativo deste coro foi a súa destrución, acontecida entre finais de 1603 e principios de 1604 por unha decisión do calbildo catedralicio.  Onde están as pezas da obra do Mestre Mateo…

Unha boa parte foron parar ás obras que se estaban a realizar na escalinata do Obradoiro, tanto no recheo das bóvedas da cripta do Pórtico como na pavimentación das propias escaleiras e a loxia que as remata.

Pero, como afirma o profesor Izquierdo, “ a maioría das pezas do antigo coro empregáronse como material de construción e só as figuras da parte alta dos muros perimetrais reutilizáronse noutros conxuntos, sobre todo na Porta Santa da catedral compostelá. Segundo o debuxo, que cara a 1660 fixo o cóengo fabriqueiro don Xosé Veiga e Verdugo na portada, construída entre 1611 e 1616, colocáronse doce figuras; anos despois, Peña de Toro remodélaa e engade outras doce máis, ata alcanzar as dúas ducias que nela ven e que popularmente se coñecen como “os vintecatro da Porta Santa”. Para rematar as rúas en que se encaixaron ditas imaxes,  encastráronse catro plafóns tamén procedentes do coro mateano. Polo anterior flanquean a porta un par de figuras máis que foron repintadas en reiteradas ocasións (…) A finais do século XVIII Domingos de Andrade terminou de configurar esta fachada da Porta Santa coas hornacinas, imaxes e demais motivos ornamentais da parte superior.

Encima do retablo da capela de Santa Fe estivo colocada, ata os anos setenta do século XX, outra das figuras do peche do coro medieval, entón retirouse e depositou no Museo da Catedral. Neste museo e nos seus almacéns atópanse algunhas figuras máis, unhas enteiras e outras mutiladas. A última  rescatouse en 1988 da cimentación dun muro da Buchería (sotos do claustro).

Fóra da catedral atópanse unhas cantas esculturas máis. Dúas reutilizáronse, cara a 1670, nunha fonte na parroquia de san Pedro de Vilanova (Vedra, A Coruña)(…) Outras dúas imaxes do coro foron a parar a mans de particulares e hoxe atópanse no Museo Arqueolóxico Nacional por mercalas o Estado en 1950 e 1961.

Tamén certas figuras de nenos ou mozos de coro que ían entre os dosoletes dos estalos foron reutilizados en diferentes lugares e momentos. Por exemplo unha parella estivo ata 1970 na porta da capela de san Xoán na ferigresía de san Salvador de Bembibre (Val do Dubra, A Coruña), sendo entón devolta á catedral. Outra permanece ao pé do cruceiro do camposanto da parroquia compostelá de santa Cristina de Nemenzo. Pero as máis coñecidas, sen dúbida, as que a finais do século XIX colocou Lopez Ferreiro na fachada de Praterías. Algunha máis garda o Museo da Catedral, en cuxo almacenes depositáronse os fragmentos doutras atopados ao realizar diversas obras.” 

A maioría das pezas do coro foron reutilizadas nas obras da catedral polo que a súa recuperación vai vencellada ás reformas ou escavacións que se desenvolveron no templo catedralicio.  Deste xeito, e xa con López Ferreiro en 1900, foron sendo recuperadas diversas pezas. Posteriormente na década de 1940 e 1950 continuaron recuperándose diversas pezas ao levantarse o coro barroco. A partir de 1978, durante as obras na escaleira do Obradoiro, recuperáronse un número importantísimo de pezas. Nos anos oitenta continuáronse recuperando fragmentos sendo os últimos achádegos de 1998.

Bibliografía:

Ramón Izquierdo Perrín. Reconstrucción del coro pétreo del Maestro Mateo. A Coruña, Fundación Barrié, 1999.

Fotos: INICIARTE e  as da reconstrución proceden do libro citado.

Capela da Corticela na Catedral de Santiago

Unha das primeiras consecuencias artísticas do levantamento da basílica prerrománica de Santiago de Compostela, foi a extensión do seu modelo arquitectónico nas contornas da nova urbe galega. Deste xeito a aparecen varias igrexas con clara influencias compostelá, tal e como poden ser consideradas os templos de santa María da Corticela (Santiago de Compostela), san Sadurniño de Goiáns (Porto do Son), san Pedro de Ansemil (Silleda), san Pedro de Orazo (A Estrada) ou Santiago de Mens (Malpica)

Esta fermosa e pequena capela da Corticela na actualidade atópase integrada dentro do templo catedralicio de Santiago mais nas súas orixes era unha igrexa exenta. As súas orixes están nos tempos do bispo Sisenando, é dicir, a finais do século X.

O arcebispo Jerónimo del Hoyo, a principios do século XVII, nas súas famosas Memorias del Arzobispado de Santiago, escribiu que na Corticela “dezian las horas algunos de los monges quel rey do Alonso el Casto truxo”. Isto ten levado a pensar aos historiadores da catedral que o bispo Sisenando establecera unha comunidade de monxes e que lle sería confirmada a posesión polo rei Ordoño II ao abade Gutto no ano 912. Esta comunidade, pequena nas súas orixes, recibirían máis terreos extramuros, no lugar de Pinario (actual mosteiro de san martiño Pinario)

Tras a razzia de Almanzor, no 997, foi necesaria a reconstrución da Corticela, en tempos do bispo Pedro de Mezonzo (circa ano 1000), permanecendo sen modificacións ata a edificación da catedral románica polo que foi necesario que os terreos colindantes ao pequeno templo pasaran a formar parte da grandiosa catedral, acordo que foi recollido nunha concordia acadada no ano 1077. Posteriormente, xa no século XIII, a Corticela volvería padecer grandes reformas a pesar do cal aínda conserva a súa concepción prerrománica.

Interior da capela

Nas  súas orixes, a capela mandada levantar polo bispo Sisenando tiña unha gran, único e rectangular, presbiterio. As dúas capelas que podemos contemplar na actualidade, foron engadidas máis tarde, polo que se comprende as súas desiguais proporcións, o aparello e o grosor dos muros. É de planta lonxitudinal de tres naves. As naves, a pesares de seren reedificadas, semellan manter as proporcións orixinais, agás na súa lonxitude, xa que de tres tramos pasaron a dous (o que permitiu facer a capela de san Nicolás na catedral) esta afirmación foi corroborada nas escavacións de 1966 dirixidas polo admirado, Chamoso Lamas.  O templo contaría cunha lonxitude de trece metros aos igual cos outros levantados nos tempos do citado bispo Sisenando, é dicir de san Sadurniño de Goiáns e de san Pedro de Ansemil. Orixinalmente a cuberta tivo que  seren de madeira  pola ausencia de contrafortes no exterior e polas dimensións e altura das naves. A cuberta abovedada do presbiterio procede das reformas do século XIII. O templo ilumínase de xeito natural por medio de seis pequenas e abucinadas xanelas así como polo gran rosetón do oeste (celosía pétrea, con gran baquetón e taqueado xaquense tan característico do camiño).

Para acceder na actualidade a este fermoso templo debemos entrar na catedral de Santiago pola porta norte e atravesar un corredor do século XVIII. A súa fachada está presidida por unha Epifanía. Conta con fustes lisos e capiteis de decoración vexetal, con tripla arquivolta.

No seu interior e no muro norte, destaca o conxunto de Xesús na horta das oliveiras, realizado en granito policromado no século XV. Cabe salientar que é parroquia do estranxeiros desde 1527.

Tal como se pode apreciar nas fotos do exterior realizadas por Fran Méndez para INICIARTE, a capela da Corticela está xa integrada no conxunto edilicio da catedral.

Visitamos Santiago de Compostela

En primeiro lugar hei de dar as “grazas” aos meus compañeiros por contribuír a un sorteo xusto e equilibrado, do cal eu saín o elixido para facer este comentario sobre o soleado e cultural día que pasamos percorrendo as rúas e monumentos de Santiago.

Comezando pola xenial idea de visitar Santiago de Compostela e seguindo coa realización desta, teño que aclarar que é a primeira vez de entre todas as miñas estancias pasadas na capital galega que gozo realmente da beleza e curiosidade das entrañables rúas e grandes monumentos que posúe.

Comezamos a nosa visita ás 11:00 dun día onde primaba por encima de todo o sol e claridade, o que nos permitiría unha gran apreciación do casco histórico. Descendendo desde a estación ata o centro, atopámonos cunha gran peza do coñecido “barroco de placas” realizada polo seu máximo expoñente Simón Rodríguez: a Fachada do Convento de Santa Clara. Materia de exame e a cal o noso profesor non dubidou en pór. É unha marabilla de fachada; podemos apreciar nela as máis retortas formas xeométricas características deste barroco, a abundante decoración que se ve incrementada a medida que ascendemos en altura. É unha gran obra mestra.

Continuamos no noso traxecto e topamos con outro magnífico monumento: as tres escaleiras de caracol barrocas do convento de Santo Domingo de Bonaval (hoxe Museo do Pobo Galego) de Domingos de Andrade. Nelas puidemos apreciar a verdadeira esencia do barroco: o efecto de sorpresa causado. Dividímonos e comezamos a ascender: as nosas mentes estaban enérxicas ao empezar a subir as escaleiras, pois partiamos coa intención de reencontrarnos na parte superior, pero descubrimos que só uns poucos conseguírono e xusto nese instante decatámonos de que non estaban conectadas, senón que era a pura ficción e ilusión barroca.

Sen ningunha dúbida, xunto á Catedral de Santiago, é unha das obras que máis me impactou.

Penetrando cada vez máis no casco histórico a medida que a temperatura ascendía ata os 21º, visitamos numerosas igrexas neoclásicas e centrámonos nalgunhas tardo-renacentistas de San Martiño Pinario (convento barroco), recoñecible así polos aparellos almofados.

Introducíndonos na vía principal que conecta coa Praza do Obradoiro, algúns non puideron evitar a tentación de tomar un pequeno aperitivo nos pequenos comercios onde captan aos guiris con suculentos ancos de torta de Santiago que, aínda sendo galego ata a médula e habéndoa probado unha infinitud de veces, achégome disimuladamente coa idea de degustar ese pequeno manxar unha vez máis e cáptanme a min, como sempre.

Introducidos xa no corazón compostelán, na preciosa Praza do Obradoiro, admiro a grandiosa catedral produto de varias eras e varios movementos artísticos, pero aínda así, os meus ollos só me permiten contemplar unha fachada barroca de Fernando de Casas Novoa, unha fachada-pano que tapa a orixinaria románica. Introducímonos no interior e asombrados outra vez pola grandeza da nosa Catedral, empezamos a realizar unha pequena análise dos nosos coñecementos do románico, descubrindo así que agora somos capaces de darlle sentido a unha construción como é este interior románico. A única desgraza da nosa visita foi non poder apreciar ao completo a magnífica obra do gran Mestre Mateo: o Pórtico da Gloria, do cal só podemos apreciar a árbore de Jessé do parteluz e ao apóstolo Santiago. A pesar das remodelacións que está sufrindo debido ás humidades que o estragaban, non puido xerarse en min outra impresión que non fose a da gran elaboración mateana que anticipaba o gótico. Así pois, non habería ocasión de dar os tres típicos cabezazos acompañados cun desexo cada un á parte inferior do parteluz. Tamén houbo unha situación cómica na que eu estaba debatendo cun amigo sobre os materiais, cuestionándonos se a contorna do presbiterio era bronce ou ouro: cada un de nós apoiabamos a idea dun material diferente. Foi entón cando decidín preguntarlle ao profesor, quedando as nosas propostas desbancadas posto que era madeira policromada. O noso gozo nun pozo.

A saída foi pola porta Sur situada no transepto e que conectaba coa praza de Praterías. Así puidemos ver ao tornarnos a maxestuosa fachada de Praterías coas numerosas escenas e o gran David na zona esquerda, portando o seu característico instrumento musical.

Rematamos así coa visita matutina e dispuxémonos a buscar sitios para xantar, pois o fame e a calor non son bos amigos nun día de excursión e tampouco nos chegou para moito o cebo-guiri-santiagués das amables dependentas. Así, tras comer un apetitoso prato combinado observando a facultade de Historia, retornamos ao noso lugar de encontro: a praza da Quintana. A pesar de ser a maioría puntuais, “algúns” non atoparon o camiño correcto, o que nos supuxo uns minutiños máis á sombra e á beira do trasladado coro pétreo mateano que se atopaba na Porta Santa.

Con máis calma vimos algúns monumentos como a fachada-pano da Casa do Cabildo de Clemente Fernandez Sarela, de 4 metros de grosor que deixa petrificado a máis dun (entre os que me inclúo). Contemplabamos así que Santiago posúe un casco histórico “ilusorio”. Continuando, non podiamos evitar un paseo pola Alameda e sentarnos nun banco a observar as privilexiadas vistas que se obteñen da Catedral, sendo o epicentro de toda vista.

Finalmente, a nosa visita concretada para as 17:00 aos tellados da Catedral. Sinceramente, é o máis impactante que un pode contemplar sen dúbida na capital galega. Tras unha ascensión polas torres, pasando pola cociña relativamente pequena onde Xelmírez tiña aos seus servos (pareceume moi interesante unha anécdota narrada pola guía: as chemineas eran símbolo de poder nesa época), continuando polo seu marabilloso palacio onde viamos unha ascensión da decoración en sentido lineal ata o fondo e onde non había outro pensamento na miña cabeza que a imaxinación dunha banquete real nesa zona, chegamos a unha zona privilexiada: a tribuna da Catedral. Nela, puidemos ver na parede os arcos apuntados característicos do gótico sobre o nártex, así como a gran altura desta, e puidemos observar as vistas desde as que os peregrinos anteriormente observaban o culto; unha tribuna que se compenetraba coas naves laterais e coa xirola, característico dunha igrexa de peregrinación. Finalmente, tras unhas cen escaleiras (case o dobre parecía debido á altura dos chanzos), chegamos á parte máis esperada: os tellados da Catedral. Nunca puidera obter unha panorámica tan ampla como a que conseguín ese día. Podíase coñecer toda a cidade compostelá. Era fascinante, do mesmo xeito que poder apreciar a verdadeira estrutura de orixe románica á marxe das engadidos góticos e barrocos. As preciosas torres eran case tanxibles, o que nos permitía aínda asombrarnos máis. Podiamos comparar así as estruturas barrocas e románicas, e procedemos a sentarnos para contemplar. A guía detallábanos a Torre do Reloxo de Domingo de Andrade, citándonos a ascensión ornamental barroca ou o significado dos relevos adheridos á parede. Chamoume a atención unha serie de almenas de orixe románico que se conservaron : o seu motivo foi que non se interpuñan na nosa vista desde o nivel inferior, polo que quedarían ocultas; unha vez máis, o pano barroco.

Tras unha visita fascinante, tiñamos que volver á estación para coller o bus a tempo, así que puxemos rumbo ao noso punto de partida, acompañado de conversacións graciosas e unha infinidade de historietas.

En resumo, repetiría agora mesmo toda esta experiencia sen dubidalo nin unha milésima de segundo.

Asdo.- Sergio Simarro

O Pórtico da Gloria e os seus problemas

Dentro do Programa Catedral da Fundación Barrié, hoxe quero salientar o relativo ao Pórtico da Gloria, do que xa temos falado en abundancia neste blog.

O Pórtico da Gloria é, xunto coa cámara e o sepulcro do Apóstolo, a peza máis representativa do conxunto catedralicio e unha das máis significativas do Románico en toda Europa. O paso do tempo, os cambios de gusto e os traballos de mantemento e/ou reforma pictórica, a erosión e o desgaste producido polas condicións atmosféricas e polo uso, o efecto da humidade e a contaminación ocasionaron a súa deterioración, que se viu acelerado considerablemente nas últimas décadas.

Agardemos que a nova cuberta serva para algo.

O lintel do Pórtico da Gloria

Neste vídeo debuxado, o arquitecto Arturo Franco Taboada intenta desvelar o enigma sobre unha misteriosa fractura que aparece no gran lintel que soporta o tímpano do Pórtico da Gloria. O arquitecto teoriza sobre un suceso que, por algunha razón descoñecida, pasouse por alto para todos os investigadores que se interesaron ao longo do tempo, na análise desta xoia do románico tardío. Suxírese neste informe, unha curiosa referencia histórica, que podería axudar á datación da data desta rotura.

A catedral de Santiago en helicóptero

Pois efectivamente, en helicóptero... de reducidas dimensións e manexado por radio control. Un bo xeito de introducirnos nesta xoia arquitectónica.

NOTA. Pasados uns días da publicación deste vídeo, deixo unha ligazón con Vimeo para que o podades contemplar. Retíroo para que a súa música non entorpeza a lectura doutras entradas.

Grazas Mari Carmen por darme a coñecer esta curiosidade tan fermosa.

Desaparece o Códice Calixtino

Leo no Xornal o seguinte:

"O Códice Calixtino da Catedral de Santiago de Compostela atópase en paradoiro descoñecido desde o martes, segundo confirmaron a Europa Press fontes da Policía Nacional.

Trátase dun dos libros históricos máis importantes do mundo e constitúe unha especie de guía para os peregrinos que seguían o Camiño de Santiago na súa viaxe á cidade, con consellos, descricións da ruta, das obras de arte así como dos costumes locais das xentes que vivían ao longo do Camiño.

Segundo informou El Correo Gallego na súa edición dixital, ás oito e media da tarde do martes foi cando os responsables do Arquivo da Catedral se decataron de que o documento non estaba no seu sitio habitual e, tras horas de procura, avisaron á Policía que inmediatamente acudiu á basílica compostelá.

Barállase a posibilidade de que a desaparición fose consecuencia dun roubo xa que o Códice Calixtino, que está composto por cinco libros e dous apéndices, ten un valor incalculable.

Segundo o diario santiagués sospéitase que pode tratarse dunha banda organizada que, mesmo, podería actuar por encargo dalgún coleccionista".

INICIARTE xa vos ten falado desta fundamental obra pero se a queredes coñecer un pouco máis, recoméndovos a seguinte ligazón ou ben ler o Libro V.

Catedral de Santiago: esculturas barrocas do Obradoiro

Iniciarte tenvos falado bastante da Catedral de Santiago, mesmo dos seus tellados, así como da súa fachada occidental, a do Obradoiro. Imos ver hoxe algo máis da mesma.

Os elementos decorativos da fachada de Fernando de Casas Novoa artéllanse cara aos lados ao tempo que nun senso ascendente, establecendo unha composición racional e rexeitando a materialidade do peso dos corpos ante a acentuada expresión aérea da verticalidade das liñas.

Segundo o historiador catedralicio, López Ferreiro o programa escultórico da fachada do Obradoiro consta das seguintes pezas: Presidindo o conxunto atopamos, no centro do arco de trunfo construído por Casas Novoa, un camarín aberto coa estatua do apóstolo Santiago vestido de peregrino que recibe a homenaxe dos monarcas. Máis abaixo temos a urna sepulcral do mesmo personaxe, rodeada por unha coroa de anxos e sinalada por unha estrela radiante. Aos seus lados, noutros camaríns, agora pechados, os discípulos do apóstolo santo Atanasio e santo Teodoro. A fachada apóiase sobre dous contrafortes cadrados que se atopan coroados cada un por dúas estatuas, as de santa Susana e san Xoán Evanxelista no norte e Santiago Alfeo e santa Bárbara no sur.

Como o mestre Casas Novoa, deseñador da fachada e do seu programa iconográfico, coñecía ben a importancia da pintura como elemento decorativo ademais de axudar a chamar a atención sobre determinados elementos, dispuxo que estas esculturas foran pintadas e douradas nas partes convenientes incluída a urna sepulcral do apóstolo.

Os corpos curvos que unen xenialmente as torres co novo corpo deseñado por Fernando de Casas están decorados por dúas volutas colosais, en solución harmoniosa co glorioso estilo de placas de Simón Rodríguez, sobre as que se desenvolven trofeos militares como bandeiras, armaduras ou cascos que foron interpretados por Chamoso Lamas como elementos representativos da advocación a Santiago do templo catedralicio en canto “defensor almae Hispaniae”.

Segundo Couselo Bouzas, os autores destas obras serían Gregorio Fernández (non confundir co escultor dos séculos XVI e XVII), Antonio Vaamonde, Xoán Francisco Fernández e Xosé Gambino. Iniciarían o seu labor en torno ao ano 1745. O principal executor da policromía foi Xoán Antonio García de Bouzas. A fachada foi concluída o 28 de febreiro de 1750, uns meses despois da morte do seu deseñador quen recibiran sepultura nunha das capelas catedralicias, na do Sancti Spiritus.

Fotos de Iniciarte.

Catedral de Santiago: abertas as súas escavacións

A Catedral de Santiago abrirá ao público as súas escavacións. O conxunto de escavacións arqueolóxicas vai desde a muralla romana que pechaba o recinto ata unha necrópole.

A Catedral de Santiago en 3D

Segundo conta hoxe A Voz de Galicia, desde a páxina de TurGalicia podederemos acceder a un recorrido virtual mellor do que xa existía pola catedral de Santiago e as súas contornas. Pobrádeo, é unha ferramenta divertidísima.

O rei David na catedral de Santiago

Representado nun trono con dosel xurde no lateral esquerdo da fachada de Praterías da catedral de Santiago, a figura do rei David. Orixinariamente estivo colocada na fachada norte ata que foi levada á sur tras o incendio daquela. O seu autor é o Mestre Estevo quen será o primeiro gran mestre escultor da catedral e o probable creador de todo o programa iconográfico. Traballa na fábrica ata 1101. Ten as obras de maior calidade. Fai o acroterio e os canzorros da capela de santa Fe, algúns fustes da porta norte e varios relevos: a creación de Adán, David, Eva co cranio, santo André. As súas figuras están caracterizadas pola carga vital, con coidadosos estudos das anatomías; sempre caracteriza aos rostros cos beizos grosos, ollos avultados e carrillos inchados; o cabelo sempre con guedellas ou mechóns soltos. Os dobrados das teas están dispostos buscando unha forma paralela e debuxando un “U” no seu conxunto.

A figura está representada baixo un dosel e sentada nun trono. A parte superior está rematada cun arco de medio punto e con dúas cabezas de león nas esquina. O trono tamén ten relación cos animais protectores posto que as patas rematan en garras que se apoian sobre outras cabezas de león, mentres que os pes do rei o fan sobre outro animal. O trono remata a súa decoración con figuras xeométricas. O rostro do rei amosa tanta serenidade como altivez. Leva unha coroa decorada con arquiños e que oculta o seu pelo. O seu longos pelos caen en guedellas sobre os ombreiros como noutras esculturas deste mestre (Muller con león, santo André). A barbo, moi abundante e poboada, está tratada con coidado extremo mesmo o bigote semella que vai nunha trenza cara arriba. Ten os ollos moi marcados ao igual cos beizos. Viste túnica e manto prendido no seu ombreiro dereito. A túnica, decorada nos extremos con cenefas, fai os característicos pregues nas pernas cruzas, como o manto sobre o peito. As teas, no seu conxunto, transmiten unha sensación de lixeireza e de calidade.

En canto ao instrumento tocado polo rei David hai moitas interpretacións, para uns é un cordófono de corda frotada, para outros unha fídula ou unha viola oval. Mais podemos, doadamente describilo dicindo que está apoiado sobre o lado esquerdo e o toca coa man dereita cun arco. A caixa do instrumento é oval tendo marcas de separación para o mastro entre elas e o clavixeiro ten clavillas para tensar as súas tres cordas. Noutro extremos, detállase a ponte cun elegante elemento decorado que o une á caixa decorada cunha pequena moldura. No medio da caixa hai unha abertura de resonancia.

O conxunto alude ao Señor como vencedor do mal; sentado no trono e ten aos pés un león, mentres toca a viola, o que fusiona as calidades artísticas de David co seu dominio sobre as feras, isto é, sobre o mal. A súa presenza na fachada estaba en función de ser unha “prefiguración de Cristo como vencedor do mal, do seu aspecto trunfante, en contrate co sacrifio de Isaac, que anunciaba a personalidade sufridora do Salvador, desenvolvida nos relevos da paixón de Praterías” (S. Moralejo)

Lembrade que INICIARTE leva xa algunhas entradas sobre a catedral de Santiago.

O Pórtico da Gloria (V): os cronistas

A composición de Cristo como Pantocrátor responde a certas normas: Cristo só dentro da améndoa mística; no exterior da mandorla aparecen catro animais. Sen embargo, a composición que o Mestre Mateo fai no Pórtico da Gloria ten aspectos novidosos, rachando co esquema tradicional e amosando, de novo, a orixinalidade do artista. Cristo non parece illado, e é presentado rodeado polos catro evanxelistas coa súa propia imaxe, en tamaño salientable. Tres deles escriben sobre os animais que os simbolizan, pero Mateo faino sobre un ábaco para facer contas.

No Pórtico os catro evanxelistas son cronistas que se atopan moi próximos á figura de Cristo-rei, para poder escoitar o que lles di, sen perder ningunha palabra e transcribilo todo. Ademais de escribir é ben notorio que os catros están escoitando, moi atentos ao que se lles poda contar. O artista coñece os símbolos dos tetramorfos e así aparecen en tres casos, pero os supedita ao traballo dos cronistas e por iso lles serven de apoio. Debe parecer evidente que no caso de Mateo sería moi violento facer que un anxo lle servirá como mesa de traballo e por iso cambiou a súa figura por un ábaco.

En épocas posteriores será habitual ver as representacións dos evanxelistas escribindo, mais sobre pupitres, non sobre os animais; normalmente estes ou o anxo ocupan un espazo separado da acción de escribir, e de menor protagonismo. Tampouco será frecuente colocar aos catro evanxelistas tan preto de Cristo.

Bibliografía: Félix Carbó Alonso. El Pórtico de la Gloria. Misterio y Sentido. Madrid, Ediciones Encuentro-Caixanova, 2009

O Pórtico da Gloria (IV): os escudeiros

O Mestre Mateo fainos presentes as “armas do trunfo de Cristo”; son os instrumentos da Paixón que, despois da súa vitoria, convértense en insignias da súa gloria. Pódese establecer a semellanza que os oitos anxos cos instrumentos da Paixón actúan como oito escudeiros reais, mais en vez de amosar os escudos e as armas do seu señor, amoso os elementos do seu trunfo sobre a morte.

Os oitos anxos-escudeiros atópanse na fila inferior do tímpano do Pórtico. Catro deles miran ao espectador. Desde a esquerda, o primeiro está axeonllado, sontén entre as súas mans a columna dos azotes. Despois outros dous anxos, mirando á fronte, aguantan da cruz. Un cuarto anxo porta a coroa de espiñas mirando con dor o espectador.

Á dereita do tímpano, e despois de san Marcos, un anxo leva os catro cravos na súa man dereita e na esquerda a lanza. O segundo porta un pergameo e as xarra, en alusión á condena a norte e ao acto de Pilatos de lavarse ás mans. Estes dous anxos miran ao fiel. O terceiro anxo leva coas dúas mans o martelo e o azote, cruzándoos sobre o seu peito. O cuarto anxo sostén coa man esquerda a cana que, coa esponxa, serviu para aliviar a sede do moribundo e coa man dereita leva un pergameo que probablemente tería escrito INRI.

Chama a atención como os anxos que portan os instrumentos do martirio levan as mans cubertas por un velo cando os suxeitan polas partes que estiveran en contacto directo co corpo de Cristo: coroa de espiñas, cruz e cravos. As mans dos anxos que levan a columna, a lanza, a cana coa esponxa non están cubertas con ningún pano.

Bibliografía: Félix Carbó Alonso. El Pórtico de la Gloria. Misterio y Sentido. Madrid, Ediciones Encuentro-Caixanova, 2009

O Pórtico da Gloria (III): O Cristo do tímpano

O mestre Mateo fai a figura de Cristo cunhas proporcións superiores ás das persoas que o rodean, algo que non era novidoso e que se empregará ata o século XV. Ademais o Mestre Mateo dálle ás figuras a perspectiva necesaria para que puideran ser contempladas dun xeito correcto desde o exterior (lémbrese que a visión actual non se corresponde coa románica posto que naquel tempo non existían as portas actuais)

A escultura de Cristo mide case tres metro de altura e a súa figura fica máis resaltada por ser o centro da composición, sendo o centro de converxencia de todos os puntos de vista, mais a pesar de ser o eixo que centraliza todas perspectiva, divide a Historia en dous.

No seu rostro aínda podemos apreciar restos das cores orixinais da súa policromía: branco, negro, vermello, azul e ouro.

CRISTO TODOPODEROSO
Cristo Pantocrátor como composición naceu en Bizancio e foi moi asumida pola arte románica. Esta representación de Xesús fica moi clara coa lectura de san Mateo (Mt. 25, 31-45): “E cando viniere o Fillo do Home na súa gloria, e todos os anxos con el, entón sentarase no trono da súa gloria e serán congregadas na súa presenza todas as xentes, e as separará unas doutras”. Por iso, a imaxe de Cristo Pantocrátor adoita estar acompañada da iconografía do Xuízo Final, en tempos posteriores ao Pórtico, ata o Gótico. Mais o Mestre Mateo fai unha composición nova ao rodear ao Pantocrátor do seu pobo.

CRISTO VENCEDOR DA MORTE
Xesús está representado, vivo, resucitado despois da súa paixón, vencedor da morte: amosa a ferida da lanza no seu costado (os anxos que o rodean portan os instrumentos da paixón) e as chagas nas súas mans. Esta composición xa afora vista no tímpano da abadía de saint Pierre de Moissac. Como lembra santo Tomás “As chagas amosan a forza porque testemuñan que trunfou á norte”. Completa esta escena, en clara alusión ao Apocalipse, unha fonte de auga que nace da dereita do trono, á altura do brazo da cadeira, por riba do ombro de san Lucas (Ap. 20,6): “Ao sedente, Eu dareille de beber graciosamente da fonte da auga da vida”, e (Ap. 22,1): “Amosoume un río de auga viva, claro coma un cristal, que manaba do salio de Deus e do Año”.

CRISTO SACERDOTE
O Mestre Mateo representa a Cristo como sacerdote cos brazos levantados, coas palmas dirixidas ao observador. Dous anxos, un á dereita e outro á esquerda, balancean os seus incensarios esféricos dotados dunha pequena base, rendendo homenaxe ao Señor. Salientable o realismo de detallas dos incensarios.

Cristo preséntase como o heroe que venceu á norte, mais a súa imaxe non abruma ao peregrino, é unha imaxe moi aloxado do Cristo xusticieiro.

CRISTO REI
Cristo está coroado como rei, no lugar central, rodeado pola corte. Ata sería posible relaciónalo cos lazos entre o Mestre Mateo con Fernando II, promotor e comitente da obra. Esta representación de Cristo coroa é moi pouco frecuente nas imaxes de Cristo Pantocrátor (Moissac e algunha máis)

No Pórtico, a coroa de Cristo está acompañada polos ricos roupaxes da súa vestimenta, adornados con flores de lis. A barba e o cabelo están moi coidados, a primeira é simétrica e o segundo moi longo. Detrás ten un dosel á altura da cabeza e un halo cunha cruz moi pouco visible.

O simbolismo real está reforzado porque o Pantocrátor séntase nun trono, que en realidade é unha cadeira pregable curva, un faldistorio (influencia cultural da corte de Fernando II).O faldistorio tamén era unha cadeira habitual nos bispos. Os pes de Cristo repousan sobre unhas follas fronte ao habitual escabel (tarima pequena)

Tamén aluden a Cristo como rei a presenza dos reis David e Salomón colocados no fuste do parteluz e nos accesos ao Pórtico. Nos dous casos David fai tocar o salterio e Salomón empuña o cetro. Esta última figura está moi deteriorada posto que recibiu un raio (sinal divina?)

Fotos e texto (adaptado) procedentes de: Félix Carbó Alonso. El Pórtico de la Gloria. Misterio y Sentido. Madrid, Ediciones Encuentro-Caixanova, 2009