O mosteiro de Santa María de Monfero está situado na parroquia de San Fiz de Monfero no municipio de Monfero, na Coruña. Sitúase nun pequeno val onde nace o río Lambruxo. Limita ao norte co río Eume, de tal maneira que parte do seu territorio atópase dentro do parque natural das Fragas do Eume.
Orixes e Idade Media
O mosteiro foi fundado no ano 1134 polos nobres Alfonso
Bermúdez e o seu sobriño Pedro Osorio. Inicialmente estivo encomendado aos bietos
de Santa María de Valverde (Zamora) ata o ano 1147, no que se convertería á
Orde do Cister de mans da Abadía de
Sobrado (A Coruña). Levantouse entre dúas capelas de gran devoción popular na
zona: a de San Marcos e a de Virxe da Cela. Nos séculos seguintes consolida a
súa xurisdición, os monarcas confirman os seus privilexios e enriquécese con
doazóns particulares.
A partir do século
XIII comeza o crecemento da abadía, grazas aos irmáns leigos que
cultivan as granxas da contorna monástica. Súmanse tamén as rendas dos bens que
foron adquirindo e engrandeciendo o seu
patrimonio. Co tempo esta expansión
extramuros deu orixe ao enfrontamento cos señores feudais polo dominio
das súas terras. Destacan as pugnas cos Aras Pardo e os Andrade, sendo necesaria, no
século XIV, a intervención do poder real
que dirimiu a favor da soberanía dos monxes.
A Idade Moderna
Co crecemento económico chegou ao seu esplendor nos
séculos XVI e XVII, o que permitiu aos sucesivos abades
acometer importantes obras nas dependencias monásticas e na igrexa. As vellas
instalacións desaparecen e son substituídas por outras máis acordes cos novos
tempos e co crecemento da comunidade. Neste sentido afirma en 1668 frei
Bernardo de Armuño que: "todos os edificios fixéronse de novo de oitenta
anos a esta parte". Comezouse polo claustro regular, refectorio, portería e claustro da
hospedería. Ao ano seguinte de terminar leste, arremétese a reedificación da igrexa. Con ela renóvase o
estilo arquitectónico, pasando do Renacemento ao Barroco. Tras unha pausa na
que se realizan os retablos da Virxe de Cela e o maior, retómanse as obras
construíndo o claustro oriental e as dependencias menores. Desde comezos do
século XVIII e ata entrado o XIX se habían endureceron as protestas dos
aldeáns, que terminaron por negarse a abonar as rendas ao mosteiro. O curso dos
acontecementos, invasión francesa e os vaivéns da política española do primeiro
terzo do XIX, prexudicaron seriamente ao
mosteiro.
Ruína e abandono
O final de Monfero como abadía cisterciense chega no ano 1820. Proclamada a
Constitución de 1812, foi anulada por Fernando VII ao seu regreso de Francia. Co
Decreto de Extinción de Monacales
son exclaustrados, así, todos os monxes
do Reino. Un Decreto da Rexencia do Reino do ano 1823 deu a algún deles a
posibilidade de regresar; pero acharon un mosteiro inhabitable, desmantelado pola rapiña dos
paisanos. En agosto de 1835 produciuse a definitiva exclaustración. En 1854 o arcebispo de
Santiago, Miguel García Custa, en coñecemento dos roubos e do penoso estado do
mosteiro, distribuíu a algunhas parroquias, en calidade de reintegro, os
retablos da igrexa. En 1880 fracasa, a pedimento do cardeal-arcebispo
Miguel Payá e Rico, o intento de
establecer unha misión. Da mesma maneira fracasan os desvelos de Rodrigo Pardo por restablecer a
vida monástica. Baixo o seu impulso, en
1882, instálase unha comunidade cisterciense
dirixida por un antigo monxe da Congregación de Castela chamado Manuel Antonio
Díez. As dificultades para deter o estado de ruína das instalacións e unha
epidemia de vexigas dan ao traste con esta experiencia efémera. Outros
intentos, como o de establecer unha
trapa, nin sequera chegan a materializarse.
Últimas décadas
O mosteiro foi declarado, por decreto republicano de 1931, Monumento Histórico-artístico; e é mencionado en 1971 na declaración de Conxunto Histórico da Comarca Eumesa. Entre 1951 e 1953 fracasa un intento de trasladar a fachada á nova igrexa de San Pedro de Mezonzo da Coruña. Desde a década dos sesenta do século XX sucédense distintas campañas de restauración. Destaca a levada a cabo baixo a supervisión do arquitecto Pons Sorolla, que consolida as bóvedas, restaura a fachada, realiza a escaleira de acceso ao coro e a cubrición da torre da fachada.
No ano 2003 o mosteiro foi cedido polo arcebispado á Xunta de Galicia
por cincuenta anos, prorrogables. En 2004 convócase un concurso de ideas para a
rehabilitación integral do mosteiro, co obxecto de convertelo en hotel-spa de
catro estrelas. Con todo a crise
económica (2008) paralizou desde entón os traballos de rehabilitación.
Elementos principais
Dentro do conxunto arquitectónico cabe destacar a orixinal
fachada barroca da Iglesia, construída entre 1622 e 1656. O feito que fai única
a esta fachada é o axedrezado dos
perpiaños, que alterna cadros de granito e lousa enmarcados por columnas e dúas pilastras con capiteis corintios que se
elevan ata a cornixa superior.
Conserva un muro románico, do século XII. Trátase de parte do muro meridional da igrexa primitiva; sobre el cargan as bóvedas do tramo setentrional do claustro regular.
A igrexa posúe planta de cruz latina, nave principal de 65
metros e un cruceiro que dá lugar a unha gran cúpula octogonal. No seu interior destacan as tumbas
dos Andrade, donos e señores destas terras nestes séculos, tanto Nuño (O Mao), como Pedro, Diego e Fernán
(O Bo) que datan do século XV. A
girola, finalizada en 1716, é cadrada con teito en bóveda de canón e
con casetones ornamentados; a súa
disposición e motivos danlle un cariz xeroglífico que xoga coa imaxinación.
A Portería, á dereita da fachada da igrexa, leva ao claustro
da Hospedería (ou occidental); foi comezado por Juan de Herrera en 1574 e
terminado cara a 1619. O primitivo era renacentista; hoxe só quedan catro
columnas. Anexa está a cociña, do século
XVIII.
Encostado á igrexa está o claustro Regular (ou central), o
mellor conservado. O primeiro piso está inspirado no claustro da Catedral de
Santiago, o segundo é plenamente renacentista. No centro atópase unha fonte. Ao
lado sur, encostado á cociña está o
Refectorio, unha sala alongada cuberta de bóveda de canón, parcialmente
conservada e decorada con grandes
casetóns (1611). Ao lado poñente ábrese a Sala Capitular, do século XVII, que comunica coa igrexa por unha antesala.
Os restos do claustro Oriental, que era o máis extenso, atópanse abandonados e invadidos pola vexetación.
Na actualidade e cada primeiro domingo de xullo, séguese celebrando unha romaría en honra á Virxe, na contorna do Mosteiro.
Texto procedente da Wikipedia e de Eume Turismo.
Fotos: Iniciarte
Entradas
