Mosaicos de Xustiniano e Teodora en san Vital de Rávena

Xustiniano e o seu séquito

S. VI d.C (547). 1ª Idade de ouro da arte bizantina.

O mosaico bizantino é herdeiro do paleocristiá e oriéntase á decoración dos muros. O seu papel é fundamental como elemento de transmisión do simbolismo da luz como reflexo, como “raio” de Deus. Tamén ten un simbolismo propagandístico porque a súa riqueza é signo do poder imperial, e resulta por isto un compoñente do cesaropapismo bizantino.

A súa solución plástica conserva esa tendencia idealizadora da arte da época, moi vinculada ao seu contido relixioso e polo tanto espiritual, que é precisamente o que se trata de representar, xustamente o que non é posible “materializar” de forma realista.

Na súa realización empréganse teselas de mármore de diferentes cores e teselas de barro cocido policromadas con pasta vítrea, pero sempre buscando o impacto cromático.

As composicións adoitan ser frontais, con figuras illadas, aínda que se adoitan aliñar nun plano corrido. Na representación repítense os esquemas de rixidez e hieratismo. As técnicas máis habituais son as denominadas opus tessetattum, a base de teselas cúbicas, todas iguais e de distintos tons, e opus vermiculatum, en que cada tesela adopta a contorna precisa podéndose realizar así todo tipo de escenas figuradas. O máis normal era que se combinasen ámbas técnicas, vermiculatum para as contornas e tesselattum para o recheo.

A arte musivaria bizantina tiña como finalidades esenciais, non só a ornamentación suntuosa do espazo onde se desenvolvían as liturxias, senón que, posiblemente, o fundamental era exaltar a grandeza do emperador e da Igrexa; ilustrar por medio de imaxes a función divina do poder imperial e facela visible ante os súbditos e os fieis. Tiña tamén como misión satisfacer o desexo de alago, estimular o gusto pracenteiro do emperador, dos membros da aristocracia e dos dignitarios da Igrexa, todo iso conseguido a través dunhas figuras impregnadas do espírito maiestático, autoritario e solemne, que son a expresión da autoridade absoluta, da grandeza sobrehumana e da inaccesible mística que conforman o mundo das crenzas de Bizancio.

 Interior de san Vital

A decoración de mosaicos en san Vital céntrase na zona alta do presbiterio, espazo rectangular pechado pola ábsida e na gran bóveda que remata o espazo. O zócolo está decorado, o mesmo que o resto da igrexa por mármores. O programa e linguaxe iconográfica resúmese na idea de que a obra da salvación humana está mostrada por Deus dende os tempos de Moisés que reciben a Lei divina, pasando polos Profetas do Antigo Testamento, ata chegar ao momento decisivo da Redención (Novo Testamento). O home, en resposta aos plans divinos, tamén dende antigo fixo ofrendas como no Antigo Testamento. Na Nova Era Cristiá a parella imperial, Xustiniano e a súa esposa Teodora, como elixidos divinos. Xustiniano gustaba chamarse "sacerdote", tamén presentan ofrendas ao Pantocrátor, Cristo en Maxestade Supremo e Eterno, representado na bóveda da ábsida. Todo este programa iconográfico está repartido da seguinte forma:

-na bóveda central do presbiterio represéntase o Cordeiro Místico, símbolo de Cristo Redentor;
-nos muros laterais represéntanse escenas e personaxes do Antigo Testamento, no panel inferior, e os Evanxelistas do Novo Testamento no panel superior.

O mosaico de Xustiniano está situado no panel da dereita, sobre o zócolo de mármore. Represéntase o emperador no centro do grupo, revestido de púrpura, coroada e rodeada por un nimbo, que pretende simbolizar o poder conferido por Deus. O séquito imperial foi representado no momento de facer a entrada no templo, portando os obxectos sagrados necesarios para a celebración da misa: Xustiniano leva unha gran patena e algún dos seus acompañantes levan o misal e o botafumeiro. O emperador está precedido de dous dignitarios eclesiásticos e do arcebispo Maximiano, cuxo nome aparece sobre a súa cabeza. Entre este e Xustiniano aparece un personaxe de medio corpo que adoita identificarse con Xuliano Arxentarius, o financiador do templo. Á dereita do emperador están representados os cargos políticos e militares da corte xustiniana: o inmediato a Xustiniano asóciase á efixie do xeneral Belisario, conquistador de Rávena, o seguinte ao xeneral Narsés e no extremo do grupo, pechándoo pola esquerda, unha representación da garda persoal do emperador.

Trátase, polo tanto, dun documento histórico de primeira orde, no que dous personaxes están perfectamente identificados, Xustiniano e Maximiano como arcebispo da cidade, e outros tres que o están hipoteticamente. A vestimenta, a situación e os obxectos que levan son reveladores da súa posición social e da súa dignidade. Os sacerdotes, revestidos para a celebración da misa, portal o misal e o botafumeiro; os dignitarios da corte están simbolizados pola súa túnica, os guerreiros polo atavío militar e o emperador polos seus atributos de poder.

Teodora e o seu séquito

 No friso de en fronte, ao outro lado da ábsida, e á mesma altura encóntrase o mosaico da súa esposa, a emperatriz Teodora, antes bailarina e prostituta, cuberta de pedraría. Teodora achégase á igrexa de san Vital para ofrecer o cáliz de ouro para o sacrificio da misa, no medio dunha brillante comitiva de damas do seu séquito e de dous dignitarios da corte, recoñecibles pola indumentaria, a túnica, un dos cales dirixe o cortexo e introduce a emperatriz na igrexa levantando a cortina de acceso. A Teodora séguena dúas damas que, pola posición e individualidade que adoptan, así como pola variedade do vestido e xoias, se identifican coa muller e filla do xeneral Belisario, íntimas amigas de Teodora. Pecha o cortexo un grupo de damas vestidas ricamente para a cerimonia relixiosa.

Os personaxes mantéñense ríxidos e inmóbiles antes a importancia do acto, a mirada fixa, con ollos excesivamente grandes. Teodora supera en altura o resto dos personaxes do mosaico e está diferenciada e singularizada polos atributos do seu rango: a púrpura e a coroa. A variedade das roupaxes, a súa calidade e colorido están captados con minuciosidade ata os máis pequenos detalles das dobras e elementos decorativos (na parte inferior da túnica represéntanse os Tres Reis Magos, como querendo establecer unha correlación entre a adoración e entrega de presentes e o momento histórico da consagración da igrexa de san Vital); as xoias tamén teñen un tratamento moi realista e preciso.

Ambos os dous mosaicos, o de Xustiniano e o de Teodora, teñen unha serie de elementos comúns pero tamén hai notables diferenzas entre eles. Os dous cortexos reflicten o cerimonial ríxido e regulado que debeu existir na corte bizantina, deducido pola colocación, vestimenta, atributos e actitudes dos personaxes. Son dúas comitivas solemnes e graves, frontais, onde a xerarquización dos poderes espirituais e temporais están perfectamente delimitados. Reflíctese o cesaropapismo da corte (Xustiniano considerábase a si mesmo como o décimo terceiro apóstolo), onde as escenas relixiosas toman o carácter de cerimonias cortesás e, á vez, a solemnidade imperial se adapta ao ritual litúrxico. En calquera caso, hai unha intención de resaltar o maiestático, o autoritario e solemne, non só do conxunto, senón na individualidade dos compoñentes de ambos os dous grupos.

Existen, tamén, notables diferenzas entre ambos os dous mosaicos. Son tan claras que ata se chegou a supoñer que foron artistas diferentes os que os realizaron. Efectivmenete, a cor é moito máis rica e variada no de Teodora. O sentido descritivo que se aplica no tratamento dos seus vestidos e xoias, é moito máis preciso que o usado no emperador; neste os fondos están practicamente suprimidos, creando unha atmosfera áurea que proxecta aos personaxes cara ao primeiro plano, coma se non cupisen no espazo, estructurado unicamente pola colocación dos pés e a ocultación dun dos laterais de cada personaxe polas roupaxes do seguinte. Xustiniano está representado nun retrato simbólico, baixo unha evidente idealización que o separa da realidade tanxible. Contribúen a isto unha serie de convencionalismo característicos: isocefalia, fontalidade, pés en “V”, horror vacui, movementos reiterativos en todos os personaxes, hieratismo e rostros indefinidos no séquito, cores planas, ausencia de perspectiva, maior canon en Xustiniano, como símbolo de autoridade e gracia, ausencia de movemento. Incluso represéntase mozo a Xustiniano, maila ser daquela xa vello, nun claro esforzo de idealización.

 En cambio, no de Teodora, é de moita maior profundidade espacial obtida polo apoio visual das cortinas entreabertas, a fonte de pé ou na especie de fornela abovedada que enmarca a emperatriz. Tamén é distinta a propia proporción das figuras.

Malia as limitacións estilísticas nas que os seus autores renunciaron a todo efectivos plástico de perspectiva, de gran rixidez compositiva, os retratos da parella imperial e do arcebispo Maximiano, son enormemente expresivos e convincentes, dun realismo inusual, sobre todo o de Maximiano, que é sen dúbida o personaxe mellor caracterizado cun rostro enxuto, de mirada vida e emprendedora.

Finalmente, respecto á a cronoloxía, hai que dicir que Maximiano foi designado arcebispo de Rávena no ano 546. A emperatriz morreu no 548, polo tanto hai que entender que ambos os dous mosaicos se executaron entre ambos os dous anos. É posible que os paneis de retratos de san Vital se importasen xa compostos dende Constantinopla e que fosen pegados na ábsida sobre unha base de cemento. En calquera caso, os seus autores son bizantinos e moi coñecedores dos trazos dos principais personaxes.

A información desta entrada procede de múltiples fontes, especialmente na publicada na web do IES Juana de Castilla mais hoxe xa retirada. Aconséllovos que vexades, tamén, o magnífico comentario realizado por Paco Hidalgo en Arte Torreherberos ou o de Enseñ-arte.

Cartago (I): unha introdución

A actual Cartago, ás aforas de Tunicia, ten a súa orixe na coliña de Birsa e etimoloxicamente o nome equivale a “cidade nova” no idioma orixinal dos seus primeiros poboadores, os fenicios. A lenda conta que a súa extensión foi a equivalente a aquela que se pode abarcar cunha pel de touro (¿) Que si, que si. Como? Pois cortando a pel en tiras moi finas. Segundo Virxilio, o novo asentamento foi construído no 814 a.C. a ao ampliar constantemente a súa influencia comercial chegou ser un forte rival, no século IV, para Roma e Atenas.

Fotos da Colina de Birsa


Na actualidade pódese contemplar a escavación arqueolóxica efectuada por unha misión francesa a partir de 1973. A zona arqueolóxica, protexida, ten unha superficie de 600 hectáreas. No cume da coliña aséntase o Museo Nacional de Cartago.

Fotos do Museo Nacional de Cartago


Segundo a Wikipedia: "A cidade de Cartago desenvolveu un gran Estado baixo o seu poder. Nos seus inicios, o territorio cartaxinés comprendía só a cidade e unha pequena área duns 50 km². No século VI a. C. os cartaxineses foron ocupando un territorio entre 30.000 e 50.000 km², que constituíu a base do Estado Cartaxinés. Partindo desta área, que se adoita denominar metropolitana, expandíronse para crear entre os séculos V e III a. C. un imperio mercantil marítimo, aproveitando as factorías e cidades existentes fundadas polos fenicios, ou establecendo outras novas, en Hispania, Sicilia, Sardeña, Eivissa e no norte de África, consolidando ademais o seu poder sobre Numidia e Mauritania. No seu apoxeo foi a primeira potencia económica e militar no Mediterráneo occidental. A República Cartaxinesa enfrontouse á República Romana pola hexemonía, sendo derrotada no 146 a. C., o que comportou a desaparición do estado cartaxinés e a destrución da cidade de Cartago.

Cartago estaba situada nunha península comprendida entre o golfo e o lago de Tunisia. A cidade estaba protexida por unha tripla muralla, cada sección contaba con 25 m de altura e uns 10 m de anchura, situada no istmo, a uns 4 km do mar. A propia muralla tiña cuarteis con capacidade para albergar a 20.000 infantes. O deseño urbanístico e a arquitectura eran unha mestura de modelos con antecedentes sirio-palestinos de tipo predominantemente orgánico e de modelos de lóxica hipodámica, en parte creada pola súa propia práctica da construción e, en parte, sobre todo na súa última fase, por influencia grega e helenística".

Capital do reino Vándalo. Bizantina. Musulmá. Conquistada polo pirata Barba-vermella ou polas tropas de Carlos V. Forma parte de Tunisia desde a súa independencia.

Desde entón Cartago empezou a adquirir unha gran importancia arqueolóxica, dando lugar á gran campaña internacional de escavacións para salvagárdaa de Cartago de 1975. As ruínas de Cartago foron declaradas Patrimonio da Humanidade pola Unesco no ano 1979. Entre as pezas arqueolóxicas achadas hai restos vándalos, bizantinos e, sobre todo, romanos, pero tamén apareceron obxectos púnicos. Alí atoparon algúns dos máis belos e mellor conservados mosaicos da antigüidade, que datan da época romana e atópanse no afamado Museo do Bardo da capital tunisiana.

Fotos do Museo do Bardo


Na actualidade a península onde se situaba a antiga cidade é parte dun suburbio residencial luxoso da cidade de Tunisia, o que se asentaron varias embaixadas estranxeiras. Tamén está situada neste emblemático lugar a residencia do presidente da República Tunisiana.

Porto de Cartago en 3D

Fotos: Iniciarte

O mosaico bizantino: Xustiniano en san Vital de Rávena

Na igrexa de san Vital de Rávena, mirando para o altar, temos na parte superior do lado esquerdo o famoso mosaico do emperador Xustianiano. É unha magnífica obra, tanto desde o punto de vista técnico como iconolóxico. A súa realización podemos situala entre os anos 546 (designación de Maximiano como arcebispo) e o 548 (morte da emperatriz Teodora). Os seus artesáns probablemente foran bizantinos de Constantinopla, xa que realizarían a obra na capital do imperio e logo sería trasladada a Rávena.

O emperador, situado no centro da composición e ocupando un maior espazo que o resto da figuras, está representado cun nimbo, aludindo a que se consideraba a si mesmo como o apóstolo decimo terceiro, revestido de púrpura. É a máxima expresión do cesaropapismo bizantino. A obra é a representación dun conxunto de once persoas das que varias levan obxectos de prata para facer unha ofrenda para a celebración da misa xa que están representados no momento de entrar na igrexa : o emperador porta unha gran patena, Maximiano a cruz e outros sacerdotes o misal e o incensario.

A técnica do mosaico facilita a realización de obras cunha certa idealización (pensemos que Xustiniano está representado coma un home maduro cando en realidade era xa un ancián), non obstante nesta obra hai varios retratos.

Ademais de Xustiniano, temos á súa esquerda a Maximiano, arcebispo da cidade, representado con rico e suntuoso vestiario e cun carácter solemne e co seu nome sobre a súa cabeza. O rostro do arcebispo é moi expresivo e convincente, sendo o persoeiro mellor caracterizado cun rostro enxoito e de mirada vivaz Entre estes dous personaxes xurde un medio corpo que habitualmente é identificado como Xuliano Argentarius, o comitente da obra. Complétase este lado coa presencia de dous persoeiros relixiosos.

Á esquerda de Xustiniano podemos ver a cargos militares e políticos da corte imperial: Belisario, xeneral que conquistou Rávena para o imperio, logo o xeneral Narsés e, pechando o grupo, unha representación de catros membros da garda imperial na que un soldado ten un escudo cun crismón.

En conxunto son unha representación da corte imperial: o emperador, o estamento militar e o estamento relixioso. Formalmente a obra presenta unha serie de convencionalismos que, desde un punto de vista técnico, no retrotraen ao mundo helénico arcaico: isocefalia, frontalidade en todos os personaxes, horror vacuii, os pes en “v” invertida, as mesmas posicións e ausencia de movemento en todos as persoas, hieratismo, algúns rostros inespresivos, idealizados , cores planas, maior canon en Xustiniano e posición central no conxunto para destacar a súa autoridade e a súa preeminencia relixiosa. Hai que subliñar, igualmente, a ausencia de chan e de teito posto que o fondo é todo dourado, semellando, así que os personaxes están flotando no aire creándose unha atmosfera de irreal atemporalidade (as columnas corintias que enmarcan a escena carecen de relevancia). Tamén hai que subliñar a ausencia de todo efectivismo plástico de perspectiva e a grande rixidez compositiva.

Non deixedes de visitar o blog ENSEÑ-ARTE que conta con varias entradas sobre a arte bizantina.

Fotos vía: Do mosaico, dos personaxes e do mosaico con nomes.

O mosaico bizantino

Unha das características básica da arte bizantina é que é unha arte con técnicas de tradición romana pero con temas cristiáns. Unha desas técnicas foi o mosaico que se na cultura romana era empregado para cubrir os solos, na etapa bizantina foi empregada para encher as paredes e os teitos con simboloxía relixiosa tal e como xa se fixera na arte paleocristiá.

O mosaico bizantino será un elemento esencial como elemento de transmisión do simbolismo da luz como reflexo, como lóstrego de Deus. Ten, ademais, un simbolismo propagandístico xa que é un signo máis do poder imperial, sendo outro elemento do cesaropapismo bizantino.

A súa temática está moi vencellada ao mundo relixioso e espiritual polo que será, xa que logo, unha manifestación artística cunha clara tendencia idealizadora.

Tecnicamente empregaranse teselas tanto de mármore de diferentes cores como teselas de lama cocida policromadas con pasta vítrea, mais sempre na busca do impacto cromático. Predominan o opus tesselatum (teselas cúbicas, iguais e de distintos tons) e o opus vermiculatum (cada tesela adopta o contorno preciso da figura a representar). Normalmente combínanse as dúas técnicas, a vermiculatum para os contornos e o tesselatum para o recheo. As teselas colocábanse sobre un leito de morteiro fino e húmido sobre o que se fixera un debuxo coas figuras a representar. Tras secar, enchíanse os intersticios con morteiro fino líquido e con diminutas pezas marmóreas. Posteriormente, limpábase e puíase o mosaico. Nalgunhas ocasións as teselas estiveron recubertas por láminas de ouro ou prata.

As súas composicións reflectirán a frontalidade das figuras representadas, habitualmente dun xeito illado situadas nun plano corrido. As representacións serán con esquemas icónicos de rixidez e hieratismo, repetidos monotonamente entre elementos decorativos. Este hieratismo das figuras contrapoñerase ás representacións máis naturalistas da arte romana occidental.

A arte do mosaicos era moi custosa e requiría dun potentado mecenas. O custe sendo requeridos os seus traballos ata en Al-Andalus.

Fotos: Arteguias.

Mosaico romano da Vila do Casale (Sicilia)

Gabachita, fiel seguidora deste blog, vén de enviarnos esta imaxe do Sacrificio de Artemisa na "Habitación da caza" da Vila Romana do Casale de Sicilia.

Impresionante e moitas grazas.