6/2/23

Igrexa de san Xiao de Ventosa (Agolada, Pontevedra), I: exterior

 


Co grupo dos "Sabios" e coas habilidades sociais de Esther G. para conseguir as chaves, visitamos a igrexa de San Xiao de Ventosa que é unha parroquia que se empraza no sur do municipio de Agolada, comarca do Deza.

A construción do templo englóbase nos séculos XII-XIII, entre os anos 1170-1200; máis da súa orixe románico tan só queda a fachada e a nave

O restante do templo é unha mestura de estilos, románico orixinal con outros como o gótico, ou mesmo no seu interior áchanse figuras da época medieval.

Levantouse nun lugar desta parroquia chamado Os Chaos, e foron trasladando pedra a pedra ata colocala no lugar actual. Ventosa pertence ao municipio de Agolada e é a cabeza do arciprestado homónimo da diocese de Lugo. Aínda que pertence á provincia de Pontevedra, atópase moi próxima ao límite coa provincia de Lugo.

Esta igrexa aparece na bibliografía con dúas advocacións diferentes, Santa María ou San Xiao de Ventosa. Segundo López Valcárcel, nalgúns documentos antigos aparece coa denominación de Santa María de San Xián, sendo a utilizada na actualidade a segunda.

A maior singularidade desta igrexa rural radica en albergar no seu interior un importante grupo escultórico procedente de dous baldaquíns, desmontados en 1895. Ademais conta cunhas pinturas murais na nave, recentemente descubertas.



A igrexa románica sufriu importantes reformas en época moderna que a alteraron substancialmente. A planta actual é de cruz latina, consecuencia de múltiples alteracións. No século XVI ábrense á ábsida unha capela á beira norte e unha sancristía ao sur. Cando no século XIX é derrubado o arco triunfal e ampliado a ábsida, estes dous espazos pasan a ter a función de capelas laterais, abertas á nave mediante grandes arcos, creándose un falso cruceiro. Con esta reforma desmontáronse os baldaquinos e recolocáronse as pezas ao longo dos muros laterais da nave.

O edificio románico constaba dunha única nave, cuxo corpo aínda se conserva e no que se abren as portadas occidental e meridional.



O aparello dos muros está composto de sillería granítica gris con moitas betas avermelladas. Os perpiaños perfectamente escuadrados, entre os que predomina a disposición a soga, colócanse en fiadas regulares de altura variable. Os muros exteriores álzanse sobre un zócalo perimetral composto por dúas fiadas nas que se concentran os perpiaños de maiores dimensións.



Na parte inferior da fachada occidental destaca unha portada abucinada, rematada en dúas arquivoltas de medio punto sostidas por columnas acobadadas. Os fustes destas son esveltos, lisos e monolíticos. As basas sobre as que descansan son áticas, cun touro inferior de diámetro desmedido e escasa altura. Os plintos adornan as súas frontes con arquillos. 


Os capiteis, con decoración vexetal estilizada, presentan finos collarinos lisos. Os capiteis da xamba norte presentan a mesma estrutura. Dos extremos superiores arrinca cara ao centro un talo e descende ao longo da aresta, onde se une cunha argola –baixo esta se ramifica en varias follas moi esquemáticas con forma de abanico–, mentres permanece lisa a maior parte da cesta do capitel. 


Nos capiteis cos que fan parella, o interior segue o modelo anterior pero con variantes e o exterior presenta un tipo máis naturalista. No primeiro o talo xorde dun dos costados inferiores e ascende ata o vértice, de onde colga unha folla nervada a modo de resalte, e desde alí baixa curvándose con formas caprichosas. A cesta exterior presenta dúas follas estreitas que parten do collarino en cada fronte. As follas lisas cun profundo nervio central se curvan na parte superior, onde son lixeiramente apuntadas. A aresta queda marcada por un fino resalte que actúa de eixo.



As arquivoltas reciben un tratamento diferente. O menor moldura a súa aresta cun bocel, mentres que a súa rosca e a súa intradós presentan unha sucesión de medias canas e baquetóns. A arcada exterior aparece decorada no intradós e a rosca con casetones refundidos, correspondéndose dous ocos por dovela, fóra da clave que só posúe un. Na parte interna da volta son cuadrangulares, mentres que na exterior responden a dous modelos. Todos mostran os ángulos suavizados coma se tratásese de arcos; uns dispoñen na parte central superior un pequeno disco e outros un triángulo que dá lugar a arquillos bilobulados sen soporte central. A chambrana se exorna con follas redondeadas en disposición radial. As arquivoltas acubillan un tímpano liso que descansa directamente sobre as jambas que, do mesmo xeito que os codillos, matan as súas arestas con baquetóns.



Sobre esta portada consérvanse a media altura ménsulas coa parte inferior redondeada. Sobre elas asentábase unha estrutura de madeira que actuaba como alpendre.

Por encima desta liña de cans ábrese unha saetera na parte central. A vertente occidental realízase a dúas augas e sobre o piñón sitúase unha espadana con tronera dobre de arcos de medio punto. Perfilando a curva das troneras disponse unha moldura decorada con bólas. Hai unha escultura situada na enxoita central, a cal, aínda que polo seu carácter basto poida parecer románica, corresponde a unha pequena intervención posterior no campanario que se retocou empregando os materiais orixinais. O piñón da tronera está coroado por unha cruz.



Na parte alta dos muros laterais ábrense saeteras que presentan un corte semicircular nos remates interior e superior; son dous no Norte e unha no Sur.

Lixeiramente por baixo do nivel das xanelas hai unhas grandes ménsulas en cuarto de bocel que servían, como as da fachada principal, para soster os seus respectivos alpendres. 

A fachada setentrional é a que posúe menos interese debido a que carece de porta e a colección de once canecillos que decoran o seu beirado son, na súa maioría, en proa de barco e o resto en curva de nacela. Están decorados, dous con degradacións de planos, un cunha cabeza humana e outro cunha piña. Acubíllaa do beirado se moldura en curva de nacela. Na fachada do mediodía consérvanse nove, pero cunha variedade maior. Topamos un de dobre lóbulo e outro de triplo; unha figura humana de longa túnica cun libro aberto sobre as súas pernas, entre as cales parecen asomar os seus xenitais; unha posible cabeza humana; un tonel; un con dúas flores escavadas; un en proa de barco; dous en curva de nacela con superposiciones en degradación enriquecidas nun con dúas fileiras de perlados e noutro cunha flor con gran botón central; e un último demasiado deteriorado como para diferenciar que motivo o decoraba.



O elemento máis sobresaliente do exterior da nave é a porta que se abre ao Sur. Segue o patrón da portada principal, simplificado a unha única arquivolta e algunhas pequenas modificacións. A arquivolta casetonada presenta a peculiaridade de remarcar a clave cun arquillo de maior tamaño e a oquedade do intradós decorada cun aspa de brazos curvos en relevo. 



Na chambrana aparece unha liña en zigzag formada por triángulos apoiados sobre o vértice. O tímpano liso sostéñeno mochetas en curva de nacela que seguen o xogo de boceles e medias canas das xambas. Os capiteis repiten os motivos vexetais de follas e talos estilizados. O talo do dereito parte no collarino desde a aresta cara arriba, en cuxo vértice se remata cunha folla lanceolada, mentres se bifurca cara aos costados, onde en cada fronte decórase con dúas follas en forma de abanico e outra máis pequena a modo de brote.


O capitel esquerdo repite a forma orgánica de talo que parte do astrágalo, aínda que agora se ramifica a modo de árbore, no cal algunhas ramas remátanse en follas.


Texto: Románico dixital.

Fotos: INICIARTE.

30/1/23

Igrexa de santa María de Gomariz (Leiro, Ourense)



Coñecín esta fermosura de igrexa alá polo 2012 despois de participar nunha media maratona polo Ribeiro. E xa dende entón ficara con gañas de volver parar para tirar unhas fotos. O texto que poño é un resume adaptado de IMF publicado en Románico dixital.

 Ao norte de Leiro, cabeza do municipio, e unha vez cruzada a ponte medieval sobre o río Avia, nun alto que aínda se coñece como o Priorado, atópase a igrexa de Santa María de Gomariz.




A primeira cita documental sobre o lugar data do século X. En 928 aparece citado Gumariz nunha doazón que fixeron os condes Álvaro e Sabita ao mosteiro de San Clodio. Ao longo do século XII repítense as mencións a Gomariz, neste caso en varias doazóns realizadas aos mosteiros de Toxosoutos e San Martiño Pinario.

Por todo o visto, e tendo en conta os recursos expostos na execución do templo de Santa Mariña de Gomariz, así como a filiación co mosteiro de San Xusto de Toxosoutos (desde 1138 ata a bula de 1475), e as vinculacións estilísticas a formas mateanas proviñentes da catedral ourensá, ou as provenientes de Oseira, como os trazos dos vans no interior da nave, a cronoloxía en que debeu realizarse esta igrexa debe encadrarse nos anos en torno ao 1200, principios do século XII.

É unha igrexa pequena, que repite o esquema de nave e cabeceira únicas e cuadrangulares tan habitual no románico rural galego. Pouco modificada, só a sancristía perturba a antiga fábrica de perpiaños isodómicos, de boa execución, sobre zócalo, visible leste no lado meridional e oculto no setentrional debido á elevación do terreo. Nos lenzos laterais destaca a nudez que os configura, desvanecendo os escasos vans –dous no lado meridional, un no setentrional, que se desprazan do centro da nave para situarse cara aos laterais– que, por estreitos, case pasan desapercibidos. Estes configúranse como saeteiras, con arco de medio punto tallado nun único perpiaño e que se abren en derrame cara ao interior sen máis decoración ou tratamento plástico.



Muro sur

No muro meridional só a cornixa e un acceso á nave, hoxe  tapiado, van romper esta sobriedade. Deste acceso no muro sur só resta unha arquivolta decorada con follas picudas e voltas no seu extremo superior, dispostas  radialmente, que albergan bólas no seu interior. Ademais apréciase o arranque do arco, no lado máis occidental, que nos permite apreciar unha media cana que debía ser o primeiro motivo do xogo ornamental deste elemento. Polo demais, aínda que o resto da portada foi  retallado, podemos intuír a cornixa en listel e nacela que marca a altura á que iría un tímpano, probablemente sobre  mochetas, dado que é a configuración habitual neste tipo de accesos. 


Arquivolta do muro sur

Na base do muro o  zócalo ábrese e permítenos ver os  plintos sobre os que se situarían as columnas desta portada. O beirado configúrase por unha liña de acubillas en nacela que se decora cun entrelazado ata o quinto canzorro contando desde o extremo occidental, a partir do cal o motivo representado vai ser unha liña de  rombos. 






Canzorros lado sur

Os canzorros deste muro sur recollen neste lado toda unha serie de motivos, vexetais e xeométricos a maioría, pero onde destacan un ave rapaz devorando á súa presa, unha cabeza de carneiro, outra de felino, outra de  bóvido e dúas que albergan senllos personaxes.



 Metopas lado sur

Dúas metopas, situadas entre o sétimo e o noveno canzorro, están decoradas con, nun caso, unha roseta de oito pétaos e cunha serie de  zarcillos rematados en voluta e dispostos radialmente ao redor dun botón con forma de espiral o outro, ambas as rexistradas nun circulo  retallado.



A fachada principal está dominada por dous grandes contrafortes que enmarcan a portada e o van que se sitúa sobre o texaroz, e culmínase cun campanario de dobre van de arcos de medio punto que arrincan desde unha  imposta en nacela, con remate de cruz con extremos  flordelisados que no seu centro exhibe un círculo calado, e que mostra indicios de ser reconstruído desde a altura da propia xanela. No tímpano, por exemplo, sitúase unha cabeza que representa a un ancián con grandes bigotes, de factura visiblemente posterior ao conxunto. O van presenta, á súa vez, trazos que denuncian modificacións respecto a o que debeu de ser a súa configuración orixinal.



A portada fórmase con dúas arquivoltas de medio punto, perfiladas con touros e medias canas e flanqueadas por unha chambrana decorada con sete filas de billetes. Estas apean sobre un  cimacio graduado en dobre nacela separadas por un fino  listel. 




As columnas son monolíticas, de fuste liso as internas e entorchadas as externas, de basa ática e sobre cubos que no caso do máis exterior ao lado sur acolle unha decoración de lazos. 




Os capiteis interiores decóranse con entrelazados vexetais dos que colgan, nos ángulos, unhas grandes follas que ocupan a metade superior da cesta. Os exteriores confórmanse con dúas ordes de follas voltas na súa parte superior e rematadas en caulículos. O que está no lado norte ocupa a súa metade inferior con dous leóns afrontados. As xambas remátanse en baquetón liso. 



O tímpano foi substituído por unha configuración de perpiaños bastante irregular na parte superior do arquitrabe, cuxa clave alberga unha mocheta decorada con motivos vexetais posterior. Faltan tamén as  mochetas.


Canzorro no tornachuvias: ave deborando unha presa

Sobre a portada sitúase un  texaroz ou  tornachuvias con  listel e  caveto, este último decorado co mesmo motivo de rombos que xa vimos en acubíllalas da fachada sur. Os canzorros sobre os que apea, un total de cinco, albergan distintos motivos xeométricos e vexetais, salvo o central, no que se representa un ave devorando á súa presa. Nas  metopas atopámonos, unha vez máis, cun entrelazado nunha, un círculo refundido liso cun  cogollo no seu centro outra e senllas flores de oito pétaos nos dous restantes.

A xanela que se abre sobre este texaroz configúrase cunha arquivolta perfilada con touro e media cana. A chambrana córtase en  nacela e acolle unha serie de follas dispostas  radialmente. Baixo a arquivolta, e sen solución de continuidade, colócanse os capiteis, decorados con follas. Columnas de fuste liso e basa ática. A ausencia de cimacios, así como o tamaño do van, fai supoñer que a configuración actual desta xanela obedeza a unha  reedificación.

A cabeceira segue un esquema similar ao da nave principal, aínda que o muro sur atópase embutido na sancristía. No muro norte ábrese un van en saeteira rectangular, posiblemente posterior, consecuencia de tapar o van oriental co retablo que hoxe se sitúa no interior do  testero.


Exterior da ábsida

No muro oriental da ábsida ábrese un van completo –que a grandes liñas recolle a que debeu ser configuración orixinal da xanela da fachada occidental– constituído por unha  arquivolta decorada con bocel, media cana e baquetón e chambrana en  listel e nacela decorada con seis filas de billetes. Esta apoia sobre un cimacio con listel e caveto que alberga decoración vexetal. Un talo en zigzag no lado meridional, con grupos de tres follas abertas en abanico nos ángulos, e follas estreitas dispostas en diagonal no lado norte. 




Os capiteis, sobre columnas de fuste liso e basa ática sobre plinto, decóranse o ao lado sur con tres ordes de follas talladas en profundidade e rematado nunha serie de entrantes e saíntes xeométricos. Ao lado norte complétase cun entrelazado. No centro da xanela ábrese un van que exteriormente loce como unha simple  aspilleira.



O  hastial oriental culmínase cun tellado a dobre vertente de laxas sobre o que se coloca unha cruz antefixa de brazos iguais, decorada cun círculo e lazos calados e apoiada sobre un cordeiro  recostado ao que lle falta a cabeza.

O interior de Santa Mariña de  Gomariz vai repetir os recursos decorativos vistos no exterior. Preséntase como unha nave cuberta con madeira –hoxe en forma abovedada– na que destaca o arco triunfal que dá acceso á ábsida. Nos muros laterais ábrense os vans que vimos no exterior.

Fotos: INICIARTE.

23/1/23

Igrexa de san Pedro de Alperiz (Lalín, Pontevedra)



Tendo a Esther G., dos "Sabios do Afonso" como guía, achegámonos ata este fermOso exemplo do románico rural galego. Poño o texto de Rómanico Dixital:

Este modesto exemplar do  románico rural galego de reducidas dimensións, chegou lixeiramente modificado co paso do tempo. A fachada occidental viuse alterada na parte superior por un campanario moderno, así como a cabeceira que foi totalmente alterada por unha de maiores dimensións. A planta que presenta é a tradicional dunha soa nave e unha ábsida rematada cun  testero recto.



A fachada occidental remata cunha espadana moderna de troneira única. A portada é apuntada, dunha única arquivolta moldurada cinguida por unha estreita  chambrana  taqueada. As columnas sobre as que voltea son monolíticas e lisas. As basas son  áticas e os  plintos, aínda que están enterrados, no seu parte dereita apréciase unha bóla no extremo. Os capiteis entregos teñen decoración vexetal, nas arestas dispoñen tres grandes follas apuntadas das que penden, no dereito, bólas e, no esquerdo, séguese o modelo do anterior e ten unicamente unha flor na folla central. Sobre eles disponse un  cimacio en curva de nacela que se prolonga ao longo de parte do muro.




O  tímpano é o elemento máis particular pola súa forma lixeiramente apuntada e as prolongacións en media cola de  milano no lintel. Estes apéndices serven de salmeres dun falso arco de descarga composto por seis doelas. Este particular  tímpano sostéñeno dúas  mochetas  cóncavas que descansan directamente nas  xambas. Os tres elementos están percorridos por unha liña  biselada. Sobre a porta ábrese unha  saeteira de derrame interno rematada nun arco de medio punto. (…)





Nos muros laterais da nave, na zona alta, ábrense senllas  saeteiras. Rematando as paredes hai vinte e tres  canzorros, once no sur e doce no norte. Córtanse en curva de nacela e reciben decoración con bólas, formas xeométricas, unha cabeza humana moi basta,  estrías, rolos, placas superpostas e en proa de barco, forma que abunda sobre todo no muro setentrional. Acubíllalas do beirado son en curva de  nacela, con bólas na zona achafranada.



Na fachada meridional ábrese unha porta moi estreita e moito máis simple que a principal, ao carecer de arquivoltas; con todo o  tímpano repite o perfil apuntado e o falso arco de descarga da porta principal, que é sostido por mochetas en curva de nacela sen os bordos  biselados. No muro hai, a media altura, dúass  mochetas lisas que son en testemuño da existencia dun primitivo pórtico.

No interior o sistema de cuberta realízase do modo habitual nas igrexas rurais, utilizándose unha armadura de madeira a dobre vertente en cada un dos espazos. (…)










O emprego de decoración exclusivamente vexetal e xeométrica, coa excepción dun canzorro, unido ao  apuntamiento dos arcos, levan a pensar no impacto dos edificios  cistercienses. No caso de Alperiz a proximidade e a relación coa abadía de Santa María de Oseira (San Cristovo de Cea, Ourense) xustifica a aparición de motivos como o  zigzag  na base, os  arquiños de medio punto decorando o  plinto e o modelo dos capiteis. O tímpano, con apéndices en media cola de  milano con arco de descarga superior, é un motivo pouco frecuente pero presente tamén en igrexas da zona central de Galicia próximas xeograficamente a Alperiz. Atopámolo nas igrexas de San Pedro de Vilanova (Dozón) e Santa Baia de Augada (Carballedo, Lugo), ou con prolongacións lisas no de San Vicente de Rodeiro e Oseira, sendo este último o punto de irradiación. Como xa comentou Valle Pérez, Alperiz ha de considerarse como o último edificio construído pola escola de canteiros derivada da fábrica de Oseira que traballaron en Vilanova de Dozón e en San Martiño de Asperelo (Rodeiro). Un epígrafe no  testeiro da cabeceira desta última igrexa fixa como data de consagración do edificio o ano 1225. Esta inscrición sérvenos para marcar unha cronoloxía aproximada para o templo de San Pedro de Alperiz. A relación con Oseira faise evidente se, tal e como sinalou  Bango, tense en conta que o mosteiro tiña intereses na zona.

Fotos: INICIARTE