14/1/19

Igrexa de Santa María de Meira (Lugo): interior



A igrexa ten planta de cruz latina cun desenvolvemento amplo das tres naves e do cruceiro, ao que se abren cinco capelas; as dúas de cada brazo, rectangulares e con remate exterior único; a central, semicircular  na cabeceira. Esta cóbrese con bóveda de forno, e o presbiterio,  igual có resto das capelas, o cruceiro e a nave maior cóbrense con bóveda de canón apuntado, mentres que as laterais utilizan bóvedas de arestas. O tramo central do cruceiro, de proporcións cadradas, cóbrese con bóveda cuatripartita cuns nervios moldurados (os boceis non se interrompen nin sequera na clave) que se insiren entre os arcos dobrados que limitan o tramo. A menor altura que alcanzan as naves colaterais, pouco máis da metade da central, permiten a iluminación directa de cada unha mediante ventas abertas nos muros extremos, pero as xanelas do sur estaban condicionadas polo claustro apegado; ábrense sobre os arcos formeiros e introducen o remate na bóveda da nave central formando lunetas. O cruceiro ten ventas nas beiras e tamén no brazo sur dos muros laterais. Por outra parte, as capelas abren fiestras nos remates orientais. Todas estas ventas están baixo arcos de medio punto sen ornamentación; as únicas ventas que molduran en bocel as arestas son as de semicírculo da capela maior, e só a que se abre sobre o arco de ingreso á cabeceira, ademais de moldurar o arco, rodéao de chambrana abocelada e apóiao en columnas con capiteis de follas estilizadas.
Interior. Foto de Turismo.gal

Os arcos faixóns apuntados da nave central estean en columnas encaixadas que non chegan ao chan e rematan en sobrias ménsulas; pola contra, as do cruceiro álzanse sobre bases de tipo ático. Por outra banda, os formeiros, de igual directriz, son dobrados e estean sobre piares compostos nos que tamén apoian os das naves menores. Os capiteis decóranse con follas estilizadas ou con entrelazos de cintas sinxelos, a miúdo perladas, aínda que a maioría quedan lisos. En xeral, os capiteis ornamentados, sobre todo os máis ricos, están nas capelas e nos primeiros tramos das naves. Os cimacios córtanse en caveto ou en bisel, aínda que nun deles labráronse follas reviradas para a fronte. A pesar da súa sinxeleza, estes motivos ornamentais (en particular os capiteis) teñen moito interese, xa que coñeceron unha difusión importante en diversos monumentos lugueses, entre os que podemos mencionar a catedral de Mondoñedo, Santa maría de Ferreira de Pallares e San Salvador de Vilar de Donas, proba da magnitude que acadou o obradoiro artístico de Meira.

En diversos puntos das naves e do cruceiro ábrense portas que, na maior parte dos casos, responde ás  necesidades da comunidade cisterciense que construíu o templo, por iso ao destruírse o mosteiro varias delas foron cegadas. Pola parte interior case todas teñen un arco de medio punto simple en aresta viva, igual cós demais do edificio, e só a que no brazo norte do cruceiro servía para acceder á torre que se alzaba entre este e as naves, ou a que no extremo sur da fachada occidental levaba á torre da fachada, presentan un lintel sobre sinxelos ángulos salientes en caveto na primeira e con rolos na segunda.

No interior, a fachada principal destaca pola amplitude de ocos, en especial polo rosetón, que inunda de luz a nave central. Os tramos inmediatos a ela foron alterados pola construción posterior dun coro alto.
Foto de Turismo.gal

No cruceiro destaca a simplicidade das liñas e a pureza do volume, que segue así os pasos iniciados na cabeceira. Nel, o máis salientable son os contrafortes prismáticos que se alzan onde estean os arcos do interior, con algunhas variacións entre eles, e os beirados cuns canzorros similares aos das ábsidas. No extremo norte ábrese unha porta pequena que  comunicaba  co cemiterio monacal. Esta porta presenta dobre arquivolta de medio punto, coa aresta labrada en bocel, seguido na rosca e no intradorso por cadansúa media cana. A mesma molduración advírtese nas xambas e no lintel do tímpano, que carece de decoración. Sosteñen os arcos un par de columnas acobadadas a cada lado, de fustes lisos e monolíticos, que se alzan sobre bases áticas con plintos ornamentados con motivos xeométricos diversos. 
Foto de Turismo.gal

Os capiteis repiten a decoración con follas estilizadas de tratamento e remate diferentes;  a pouca altura deses compensa co maior desenvolvemento dos cimacios nos que se labra unha nacela dobre. 

Das dúas portas tapiadas do frontispicio sur, a inferior permitía o acceso á sancristía e a superior comunicaba a igrexa co dormitorio da comunidade; as dúas carecen de interese artístico e a primeira está reconstruída. Tamén debe ser posterior á fábrica medieval a espadana que coroa este muro; no muro predomina a cachotería, mentres que a cantería quedou reservada para as esquinas e demais elementos arquitectónicos. Esta alternancia de materiais tamén se observa no brazo norte e no brazo maior da cruz.

Ramón Yzquierdo Perrín. “A arte do Císter”. En Galicia. Arte. Arte medieval (II). Tomo XI. A Coruña, Hércules, 1993, pp. 19-69. Texto das páxinas 32-39.

Fotos de Turismo.gal, Jesús García Devesa e Francisco Méndez García.

7/1/19

Igrexa de Santa María de Meira (Lugo): Orixes e cronoloxía



Foi un dos mosteiros principais do Císter en Galicia, aínda que a súa orixe queda algo confusa: uns pensan que existiu aquí un mosteiro bieito anterior e outros cren que os monxes do Císter partiron de cero.  Segundo as Táboas de Cîteaux, Meira facía a filiación número 43 de Clairvaux; este acontecemento produciuse o primeiro de xuño do ano 1143. Un pouco antes, Anno Momini MCXLII (1142), fixaba un epígrafe desaparecido o initium domus Meire, datos que resultan difíciles de casar coa doazón que lle fixo o rei Afonso VII da vila despoboada de Meira a don Álvaro Rodríguez en agosto de 1151. A primeira mención segura relativa a un abade aparece nun documento do ano 1154 no que se alude a don Vidal, tradicionalmente admitido como o primeiro abade de Meira.

Deste xeito resultan tres opinión, dúas delas difíciles de conciliar, postura que intenta a terceira. A primeira correspóndelles a aqueles que estiman que a incorporación de Meira ao Císter se produciu entre 1142 e 1143 e, tendo en conta a máis ca posible desaparición da comunidade bieita que aquí residía anteriormente, trataríase, de feito, dunha fundación. A segunda opinión participa desta idea fundacional, aínda que a atrasa ata unha data que vai do ano 1151 ao 1154. Finalmente, a terceira considera que don Vidal e os monxes que o acompañaban foran enviados polo propio San Bernardo para realizar unha fundación nun lugar axeitado. Este grupo debeu saír de Clairvaux entre o 1142-1143, pero o asentamento en Meira non se produciría ata o 1151-1154; certamente, fanse coincidir as datas aínda que os dez anos que separan unha da outra non son fáciles de xustificar de maneira satisfactoria. Sexa coma for, don Álvaro Rodrigo e a súa muller dona Sancha Fernández, condes de Sarria, considéranse fundadores do cenobio, aínda que a construción dos edificios monásticos demorou algún tempo, xa que, segundo a inscrición antes citada, a igrexa non se consagrou ata o ano 1258; sen embargo, algunhas inexactitudes fan dubidar da veracidade absoluta desta data.

A partir do ano 1154 Meira goza das doazóns e privilexios reais de Afonso VII, de Fernando II e de Afonso IX, que comezan a esmorecer cos seus sucesores Fernando III, Afonso X e Afonso XI. Outras doazóns procedían de particulares ao mesmo tempo que medraba o patrimonio do mosteiro aumentaba tamén a cobiza dalgúns señores e empezaron os problemas, que se intensificaron a medida que avanzaba a Idade Media, sobre todo a partir de mediados do século XIV; todo isto mesmo levou a vender unha parte dos bens e a aumentar de maneira considerable os foros de novas terras, aínda que o problema dos encomendeiros e a conflitividade social do período impídelles aos monxes obter os beneficios esperados. Quizais por iso nos primeiros anos do século XVI Meira uniuse á Congregación de Castela, que trala reforma de estudos do ano 1582, instala no mosteiro un Colexio de Filosofía no que se formaron os membros máis destacados da orde ata as graves crise de principios do século XIX, que culminaron coa expulsión desamortizadora de 1835. A partir dese momento derrúbase a maior parte dos edificios monásticos e a igrexa salvouse por se converter en parroquial.

(...) A construción desta igrexa suscitou diferentes opinión e cronoloxías. Parece, sen embargo, que se edificou entre os últimos anos do século XII. As obras deberon empezar arredor de 1190, xa que no ano 1193 faise unha doazón para a  obra de Meira, e puideron concluír contra o 1225, aínda que a a consagración non se efectuou ata o ano 1258, segundo a inscrición que mencionamos antes.

Nas obras interviñeron, posiblemente, varios obradoiros que tiveron unha importancia notable para a arte galega da primeira metade do século XIII.

Ramón Yzquierdo Perrín. “A arte do Císter”. En Galicia. Arte. Arte medieval (II). Tomo XI. A Coruña, Hércules, 1993, pp. 19-69. Texto das páxinas 32-39.

Fotos cedidas por Jesús García Devesa.

24/12/18

Sen comentarios: Molinaseca I (O Bierzo)

Na fermosa vila de Molinaseca




17/12/18

Igrexa de san Vicente de Elviña (A Coruña)




Unha das xoias arquitectónicas do concello da Coruña é a igrexa parroquial de san Vicente de Elviña (ata 1912 pertencente ao concello de Oza). Xa saberedes que na súas proximidades hai mámoas e o castro de Elviña así como un salientable cruceiro.

Hai especialistas que tendo en conta que algúns capiteis e basas da ábsida foron realizados polos canteiros que traballaran na igrexa de santa María de Cambre, entenden que a igrexa de Elviña ten que ser datada a partir de 1180. Non obstante, outros, pola fachada occidental, tenden a pensar que a obra sería rematada en torno ao 1200.

A edificación que hoxe podemos contemplar procede, no fundamental, do arranxo feito entre 1940 e 1942, para amañar entre outras cousas as pegadas do incendio de 1933.


Fachada occidental
A igrexa está orientada, como non podería ser doutro xeito, de Leste ao Oeste na ladeira dunha pequena coliña. De feito para ver a súa fachada occidental hai que subir unha boa cantidade de chanzos o que magnifica a súa visión.

Esta fachada está dividida en dous por unha liña de imposta.




A porta é abucinada con tres arquivoltas de medio punto sostidas por columnas acubilladas de fustes monolíticos moi esveltos. Son columnas con basas áticas moi deterioradas. Os capiteis son de decoración vexetal e xeométrica. Tan só o segundo do lado esquerdo presenta rostros de  persoas. O tímpano, na actualidade, é liso.


A parte superior da fachada, claramente de menor antigüidade, está culminada por unha espadana de dous vans e cunha xanela central alintelada e lixeiramente abucinada. Nas esquinas e sobre a cornixa a decoración é con senllas volutas realmente chamativas.




Ábsida
Igrexa comezaríase a levantar polo leste. Desde o exterior a súa ábsida levántase sobre un zócalo escalonado cunha xanela centrada,  cegada e decorada cunha liña de billetes ou o famoso taqueado xaquense. Sobre ela, o tellado a dúas augas e no piñón unha ante-fixa que representa a un carneiro acostado.




Nas cornixas laterais son de salientar os canzorros. Os lado norte que non se poden contemplar desde o exterior ao estaren dentro da sancristía, representan unha cabeza de bóvido, un cuadrúpede de longa cola e sen cabeza, un contorsionista e dúas follas superpostas.








Canzorros do lada meriodional

Os canzorros do lado sur podemos contemplar a outro bóvido, un con decoración vexetal,  unha figura humana e outro semellante a un modillón de rolos.


No tellado, e sobre o arco triunfal, vese, moi deteriorada, unha cruz de brazos iguais e extremos ensanchados inscrita nun círculo. Realmente curiosa e chamativa.






No exterior do lado norte tan so podemos contemplar un contraforte. O seu acceso está tapiado.





No lado sur, con  catro contrafortes, a porta non está tapiada, senón que ten un arco de medio punto (nas súas doelas pódense apreciar marcas de canteiros) que apoia nunha imposta. Ademais o  seu tímpano, liso, apóiase sobre dúas mochetas, a máis chámate coa cabeza dun bóvido mentres ca outra é xeométrica.

Fonte: páxina web de Alberto García.

Fotos: INICIARTE.

10/12/18

O Pórtico do Paraíso da catedral de Ourense


Texto do profesor Yzquierdo Perrín:

O terreo no que se construíu a catedral de Ourense ten unha progresiva e paulatina pendente cara ao oeste, feito que, coma en Santiago, dificultou a construción e os alicerces do pórtico. Cando o cabido contrata a Rodrigo Gil, no século XVI, este manifesta a súa preocupación pola integridade do Pórtico do Paraíso (…) A pesar de tantas preocupacións, o pórtico sufriu mutilacións graves.

Para construír o pórtico foi necesario crear unha sólida base que condicionou as rúas do arredores. Está formado por rexos contrafortes unidos por arcos de medio punto, unas veces recheos e outras con bóvedas de canón que orixinaron uns locais pequenos e peculiares. O sistema resulta eficaz, pero máis pobre cá cripta do Pórtico da Gloria, que se puido imitar, como na base-cripta de de Santo Estevo de Ribas de Miño, onde hai que acceder á igrexa por lateral; en Ourense, ata a recente e desafortunada construción da escalinata occidental, o acceso á catedral por esta fachada era imposible.

A inspiración que os artífices do Pórtico do Paraíso tiveron no da Gloria está fóra de dúbida, circunstancia que contribuíu a que se menosprecen os valores do conxunto ourensán e que, ás veces, se considerase unha mediocre réplica do compostelán, cousa que non é aceptable, xa que ao lado das similitudes con Santiago, apréciase tamén “unha arte con solución e matices propios, mesmo chea de personalidade”.

Os arcos respectan o largor das naves e os piares alzábanse sobre bases figuradas que foron retalladas ata facer desaparecer as representacións zoo-mórficas. Enriba érguense as columnas, de fustes lisos e esveltos, que rematan nuns capiteis con cimacios que derivan en estatuas-columnas de profetas e apóstolos. Tralas súas cabezas unha nova serie de capiteis estean os arcos; os cimacios destes teñen un talo ondulante con follas carnosas e froitos como decoración. O mainel, con base reconstruída, está formado por un grupo de columnas lisas e altas que, coma en Santiago, están labradas nun bloque monolítico para dotalo de maior solidez. Na contraporta faltan as estatuas-columnas e os cimacios dos capiteis decóranse con palmas de formas arestadas aneladas entre si. Os motivos non son iguais aos de Compostela, aínda que seguen a mesma idea xeral.

Non se lles adoita prestar demasiada importancia aos motivos ornamentais antes as estatuas-columnas e arcos, pero, sen embargo, teñen un notable interese, porque, como escribiu Pita, “os asuntos composteláns… modifícanse de acordo con tendencias iconográficas máis avanzadas e co estilo propio do mestre”. Os capiteis foron clasificados e estudados polo citado profesor. Nos que utilizan follas advírtese unha similitude formal con prototipos composteláns, pero alteradas “abondo para que non poidamos falar de copia”. Trátase, en xeral, de follas recortadas, dispostas nunha ou dúas ordes, rematadas en bólas pequenas, enroscadas sobre si ou reviradas para diante, con eixes perlados e que producen certo claroscuro.


Son máis numerosos os capiteis zoomórficos, aínda que resultan excepcionais os que presentan animais reais. Os máis frecuentes son as harpías, femininas e masculinas, que admiten diversidade de detalles, composicións e actitudes; adoitan ter os rabos rameados. Outras veces vence centauros que acostuman enarborar unha espada desenvaiñada coa que, en ocasións, se enfrontan a unha serea, por exemplo o que vai sobre San Xoán Evanxelista, aínda que resulta máis singular o que está situado enriba do profeta Oseas, que suxeita cunha man unha serea-peixe e coa outra brande a longa espada, escena que parece evocar o tema Saxitario enfrontado a unha harpía, que se empregou noutros edificios galegos. Tamén se representan dragóns en diferentes actitudes que non exclúen o enfrontamento con outros animais fantásticos, como centauros.


Noutros capiteis aparecen figuras humanas. As máis significativas encóntranse no mainel, dedicado, coma en Compostela, ás tentacións de Cristo, factor que asocia humanos con híbridos, agrupación que se repite nalgúns outros. É curiosa a parella de homes, collidos pola man, que apoian os pés en cabezas humanoides que se ven na ménsula colocada debaixo do anxo trompeteiro do extremo norte; ou o que repite o tema compostelán dos demos que lle arrincan cunhas tenaces moi longas a lingua a un blasfemo, mentres que outro afógao cunha soga atada ao pescozo, tormentos que non aparecen abondos para que solte a bolsa dos cartos, que mantén agarrada con forza. Tan expresivo capitel está situado na contraportada, no mesmo lugar có seu homólogo compostelán. Finalmente, queremos aludir aos que presentan escenas de caza, colocados baixo as estatutas-columnas, que tan frecuentes resultan na catedral de Ourense.

As reformas que sufriu o Pórtico do Paraíso no século XVI orixinaron a perda dalgunhas columnas nos extremos e tamén dos capiteis e cimacios, así como das bóvedas antigas. Respectáronse, sen embargo, as estatuas-columnas que pasaron a levantarse sobre ménsulas (que, como ocorre no lado sur, quedan gorecidas por unha vieira, unha curiosa simbiose entre formas medievais e renacentistas).



As estatuas-columnas representan profetas e apóstolos que en moitos casos están identificados polos epígrafes dos carteis, aínda que nalgúns estes textos resultan desconcertantes (por exemplo, o que aparece na xamba esquerda do arco central, Isaías, máis ben parece un Miosés coas táboas da lei). É, como se dixo, un xeito de seguir o modelo compostelán, pero con outro significado, ou se cadra os rótulos non sempre coinciden co proxecto primitivo. Os textos son moi dispares entre Santiago e Ourense.

As diferencias entre ambas obras resultan máis contundentes ao estudar o estilo das figuras. Quizais o máis salientable sexa a rixidez e inexpresividade dos rostros que, sen embargo, chegan a sorrir nalgúns casos. Barbas, cabelos e panos son tamén moi distintos e máis sinxelos. Tales peculiaridades poden facer pensar que estas figuras son unha desleixada caricatura das do Pórtico compostelán” (Moralejo); teñen, non obstante, outros valores, xa que a “idealización, serenidade, ensimesmamento e homoxeneidade como conxunto”, poden evocar “os ideais de París e Amiens”.

Este goticismo é maior, incluso, na disposición das figuras dos vintecatro anciáns que desde o arco central tocan instrumentos musicais. Dispóñense con folgura e, aínda que carecen do dinamismo de Santiago, recordan fórmulas burgalesas que reitera un dos anxos da contraportada e que lle serviría de modelo a artesáns locais para facer os demais. A roupa é sobria e elegante, e os instrumentos tamén se diferencian dos composteláns (aparecen, por exemplo, as frautas). O tímpano que cinguía esta arquivolta perdeuse no século XVI, aínda que sobre os piares perviven os anxos que axudan a pasar á gloria os benaventurados, representados coma nenos espidos asexuados (con coroas os que proceden do arco norte e con carteis longos tanto estes coma os do sur). Tamén se manteñen elegantes e innovadores anxos orantes, esenciais para o gótico ourensán, nos piares da contraportada.

No arco norte non se fixo representación figurada nin unha, as arquivoltas simplemente posúen follas radiais. Habería que indagar se é por simplificación do modelo santiagués ou se é que xa non se entendía ben o que se representaba en Compostela. Non obstante, séguese o modelo no arco sur, mesmo coa colocación das cabezas de Xesús Cristo e San Miguel nas claves cos benaventurados e réprobos, á dereita e á esquerda, tema que continúa no semicírculo que o cinxe, igual ca en Santiago. Nas representacións infernais mantense a riqueza expresiva dos demos, monstros e animais que atormentan aos condenados. As cabezas de anxos flanqueadas por ás, que se intercalan  entre os que levan á gloria os benaventurados, engadíronse no século XVI e seguen un esquema que daquela era frecuente.

Ao pé do mainel colocouse, no 1857, unha magnífica imaxe sedente de Santiago que sostén coa destra unha espada de ferro e coa esquerda agarra un libro aberto que apoia nos xeonllos. Ten un rostro sereno, de acusado naturalismo, e con barba rizada igual có cabelo. Numerosas dobras déixanlle translucir parte da anatomía. Ata o ano indicado estivo colocado no “piar do cruceiro inmediato ao púlpito da Epístola”. É unha imaxe gótica innovadora que, pola espada, alguén pensou que puido servir para armar cabaleiros. A policromía é do século XVIII, aínda que seguramente non fixo senón perpetuar outra anterior. Estatisticamente, a escultura concorda coas do pórtico e, coma este, dátase no primeiro terzo do século XIII.

 Do episcopado de don Lourenzo, contra o 1220, aproximadamente. Moralejo, por outra banda, ve no autor do Pórtico do Paraíso un artista de filiación burgalesa e se cadra colaborador da portada do Sarmental. É, desde logo, unha opinión atractiva que revaloriza o conxunto ourensán, xa que pasa a ser unha obra gótica introdutora en Galicia de fórmulas burgalesas con ascendencia, incluso, en Amiens, que en Ourense dará vida a un obradoiro de certa importancia. Deste xeito, o pórtico ourensán “rexuvenece” un pouco, xa que, sendo así, iniciaríase a partir do 1230. Dataría, pois, dos últimos anos do episcopado de don Lourenzo e o remate coincidiría coa norte do prelado.


Ramón Yzquierdo Perrín. A arte protogótica. En Galicia. Arte. Tomo XII Arte medieval (II) . Cita das páxinas 163- 168. A Coruña, Hércules, 1993.

Fotos: INICIARTE.