18/2/19

Capela de Santo Amaro na Coruña

Fachada occidental

No proxecto inicial do cemiterio da Coruña proxectado por Fernando Domínguez Romay en 1812 non estaba incluída ningunha capela. No intre en que foi aprobada unha ampliación do recinto funerario en 1833 tamén se pensou na realización dun pequeno templo.  Por esa razón en 1834 o enxeñeiro militar Alejo Andrade Yáñez proxectou unha pequena capela de estilo neoclásico. 
Exterior sur

O templo foi situado no lugar onde estaba situada a orixinal entrada ao camposanto polo que a súa porta foi desprazada cara ao sur e deixando o acceso descentrado, rachado coa claridade racional do cemiterio.
Exterior norte

É un templo de planta centralizada, de cruz grega, cuberta cunha cúpula rebaixada de cantería de granito, ben doada de ver desde o exterior.

A fachada caracterízase por un pórtico dístilo e in antis con claro desexo de lembrar á arquitectura grega clásica.

Ten dúas torres non son exentas e contan cos precedentes das obras do mestre do neoclasicismo español Juan de Villanueva.

O seu decorativismo ten un claro gusto neoclásico con columnas do orde toscana, moi apreciada xa por Palladio. Os tímpanos carecen de elementos decorativos.

Os seus paramentos carecen de elementos decorativos.

É unha obra arquitectónica serodia, singular en Galicia cun clarísimo precedente na capela funeraria do cemiterio Xeral do Norte de Madrid proxectada por Juan de Villanueva en 1804 e nunca construída. Probablemente sexa o mellor exemplo do neoclasicismo galego.

Por certo, nunca accedín ao seu interior.


Bibliografía
Esteban Fernández Cobián. A Coruña. Guía de arquitectura.  COAG, 1998.
José R. Soraluce e Xosé Fernandez. Arquitecturas da provincia da Coruña. Vol. VI. Deputación A Coruña, 1997.

Fotos: INICIARTE.

12/2/19

Igrexa de Nosa Señora dos Remedios ou do Camiño (Tiobre, Betanzos, A Coruña)




Para coñecer algo máis deste santuario empregaremos, en primeiro lugar, un texto traducido e adaptado de “Galicia, pueblo a pueblo”:

A tradición-lenda conta que a D. Rodrigo Bermúdez de Osorio, dono dos cotos e lugares de San Pantaleón dás Viñas e veciño de Betanzos, a finais do século XV, no camiño que vai de Betanzos a San Pantaleón, unha luz sinaloulle o lugar onde debía acharse a imaxe da Virxe. Comezaron os traballos de excavación e pronto apareceu unha pequena imaxe de pedra, admirablemente tallada e en moi bo estado de conservación.

(…) Naquel lugar, un altozano pertencente ao castro e parroquia de San Martín de Tiobre, onde estivo situado o enclave primitivo de Betanzos, chamado "Betanzos o Vello"  levantouse unha pequena capela para honrar a Nosa Señora de Ribacavada (probablemente, así chamada, por ter que cavar na rivera do altozano) ou Nosa Señora do Camiño, nome oficial que consta na placa de azulexo pegado á fachada principal do santuario; pero o nome popular é o da nosa Señora dos Remedios, polos moitos milagres de remedios e curacións de diversos males que se lle atribúen á intercesión da Virxe en devandito santuario, que prevaleceu por encima dos outros dous títulos. A Virxe dos Remedios é, por decisión dos brigantinos, protectora, vixía e gardiá da capital histórica das Mariñas.

É de observar que o santuario está situado na confluencia dun cruzamento de camiños que eran os que daban acceso á cidade brigantina e ademais usaban séculos atrás, por unha banda, os europeos do Norte que desembarcaban en Ferrol e detíñanse aquí durante a súa peregrinaxe á tumba do Apóstolo Santiago; por outro os peregrinos xacobeos que viñan de Oviedo, atravesando polo antigo Camiño Real (popularmente A Croa).

Para a parte máis histórico artística guiarémonos pola profesora Vila Jato

 “(Entre os colaboradores de Juan de Herrera en Galicia) destaca GARCÍA DE VELASCO, aparellador seu nas obras do mosteiro de Monfero. As noticias que del temos son moi tardías, xa que, salvo a súa mención no testamento de Herrera, onde se lle denomina “aparellador da obra de Monfero”, soamente está documentada a súa intervención na Igrexa de Nosa Señora dos Remedios ou do Camiño en Tiobre (Betanzos), contratada en 1599 e que se principiara a construír, sobre o espazo dunha antiga capela, en 1568, segundo consta nunha inscrición existente na cornixa do frontón da fachada, na que se di que “foi fundado o día 6 de maio de 1568, con esmola de fieis e peregrinos, sendo reitor Alonso Martínez de prol, mordomo de Rodrigo García e procurador o escribán Alonso Pérez de Villarraso”.

Comezando pola fachada, as obras avanzaron moi de vagar, xa que no ano 1599 García de Velasco fai as trazas da capela maior e ciborio do cruceiro, contratándose con el a obra ao ano seguinte. En canto á fase inicial de construción do santuario, algunhas referencias documentais poden levar a atribuíla a Juan de Herrera, ao menos en canto á traza, xa que polo testamento do arquitecto trasmerano sabemos que traballou durante algún tempo en Betanzos, concretamente na ponte e, o que é máis significativo, declara que estaba ofrecido en romaría a Nosa Señora de Betanzos, o que proba que coñecía e veneraba este lugar de peregrinación.




A Herrera pode, pois, atribuírselle a fachada, dun severo clasicismo no seu alzado, cun corpo rectangular dividido en altura en dous andares por cornixa resaltada e un frontón triangular como remate. No corpo inferior ábrense tres portas de arco de medio punto que se corresponden coa nave, e nas súas trompas hai dous bustos con imaxe femininas identificadas como Santa Ana e a Virxe co Neno. O segundo corpo está partido por unha ventá semicircular que ilumina directamente o interior do templo e encol del, separado pola potente cornixa, un frontón triangular cun busto de Pia Eterno no centro e dúas esculturas de San Martiño e San Roque como acroterios. Ten pois esta fachada un indubidable aire vignolesco, novo na arquitectura galega e que, dentro da súa modestia, non deixa de recordar o grande frontispicio da fachada do mosteiro do Escorial.

A primeira fase construtiva da igrexa concluíu á altura do cruceiro, xa que a partir de alí tanto a cuberta do ciborio como as capelas laterais e o presbiterio contratáronselle a García de Velasco, que repite nelas un esquema xa empregado tanto nas bóvedas do claustro de Monfero como, no que respecta ás vieiras das esquinas da capela maior, na sancristía do mosteiro de Sobrado, o que leva a pensar que cando Velasco se compromete a facer a obra tal vez estea lembrando ideas e suxestións do seu defunto mestre”.

Mª Dolores Vila Jato. "Galicia na época do Renacemento. Arquitectura". En Galicia. Arte XII. A Coruña Ed. Hércules, 1993, pp. 108-111

Fotos: INICIARTE

4/2/19

Igrexa de Santiago de Mens (Malpica, A Coruña). Exteriores


Texto do profesor Yzquierdo sobre esta fermosa capela:

"Quizás o último templo no que influíu a basílica de Santiago (refírese o autor á basílica mandade edificar polo rei asturiano Afonso III)  é o do antigo mosteiro de Santiago de Mens (Malpica, A Coruña). Aínda que (…) podemos seguir afirmando que en “Santiago de Mens, tampouco se sabe dos seus fundadores, nin do tempo”, (…) tamén é posible  pensar que, igual ca outros cenobios de orixe prerrománica, foi construído durante o episcopado de Sisnando, ao que, por certo, fai monxe san Bieito, e sitúa baixo a súa obediencia.

Absida románica

A primeira referencia documental está datada na era 1220 –ano 1182-. Trátase dunha doazón que fai dona Urraca Gundisalvi ao mosteiro de Antealtares, e entre os seus bens menciónase o de Mens. Ata os primeiros anos do século XVI nada se volve saber. Daquela foi anexionado por frei Rodrigo de Valencia a san Martiño Pinario, confirmando a unión o papa Xulio II mediante unha bula do ano 1509. Pouco tempo despois xorde un preito entre o mosteiro compostelán e a colexiata da Coruña pola posesión do priorado de santa María de Cambre. En 1531 ambas comunidades alcanzan unha concordia, sancionada por unha bula do papa Paulo III en 1536, segundo a cal san Martiño Pinario cede os seus dereitos sobre os priorados de san Tomé de Monteagudo e Santiago de Mens, entre outros que se relacionan.

A antiga igrexa chegou ata nós despois de sufrir dúas reformas grandes: a primeira en época románica, construíndose a totalidade da cabeceira, obra importante e de calidade, que, sen embargo, obrigou á demolición da primitiva; a segunda afectou á fachada occidental e ao último tramo das naves; un epígrafe gravado no campanario infórmanos do seu autor e ano: “Fíxose e foi dirixida polo cura don Francisco Insua. Ano de 1884”.



Fachada occidental de finais do século XIX

As tres naves, das que a central é moito máis longa, teñen tres tramos nas laterais, e un máis, hoxe a nivel superior, na central. É seguro que ao construír a fachada principal cortaron o cuarto tramo nas colaterais, como revelan os arcos tapiados a ambos lados do estraño corpo saliente resultante. Sérvenlles de separación ás naves piares de sección cuadrangular, que na base teñen, o mesmo ca no coroamento, o habitual corte en bisel. Nos muros que van sobre tales arcos son manifestas as reformas, particularmente nos extremos leste u oeste.


Lados norte e sur, onde pode apreciarse a reforma románica que eliminou un tramo da igrexa orixinal.

En toda a obra empregáronse as pedras de cantería, agás no muro norte que é de cachotería, fóra dos cabos e da parte superior, é dicir, naquelas zonas onde se efectuaron modificacións nos séculos XII e XIX. Na primeira destas centurias abriuse ao medio unha porta, rematada por un lintel pentagonal, hoxe cegada, e colocáronse dous epígrafes que teñen as letras non afundidas, senón en relevo. Nun, segundo Castillo, lese a data de 1134, que relaciona coas modificacións románicas; é unha datación temperá, tendo en conta as habituais para este estilo en Galicia. Tamén son de cachotería algunhas partes do muro sur, aínda que ao engadirlle a sancristía resulta máis difícil o estudo dos seus paramento.



Porta románica do muro sur

A falta de contrafortes nas naves, o seu largor e altura, en particular da central, así como as proporcións do edificio, fan obrigada a cuberta de madeira, hoxe tamén a dúas augas. (…) polo tanto esta igrexa formaría parte do mesmo grupo de edificios influídos pola basílica compostelá de Afonso III e Sisnando.

(…) Á vista do exposto, creo que a construción da basílica de Santiago por parte do rei Afonso III e do bispo Sisnando, nos últimos anos do século IX, non foi obra estéril, senón que tivo en Galicia, e de maneira particular arredor de Compostela, unha influencia importante. Nela o prelado debeu ter unha directa participación, documentalmente demostrada no caso da Corticela, no de Ansemil  e no de Mens. (…) A cronoloxía destas igrexas ten na consagración da basílica de Santiago unha obrigada referencia, xa que en ningún caso sería anterior ao ano 900 nin, probablemente, tampouco posterior ao 920, data da norte do seu promotor e impulsor, o bispo Sisnando".

Ramón Yzquierdo Perrín. Arte Prerrománica. Arte prerrománica asturiana en Galicia. En Galicia. Arte. Arte medieval (I).  A Coruña, Ed. Hércules, 1993. Pp.93-95.

Persoalmente gosto especialmente da calidade da porta sur románica, da súa ábsida románica e dos seus canzorros.

























Capiteis románicos da ábsida: