22/1/15

Rafael Sanzio visto por Vasari

Autorretrato. Galería dos Uffici. Florencia

“Rafael resplandecían brillantemente todas as egrexias virtudes do espírito, acompañadas de tanta graza, estudo beleza, modestia e bos costumes que serían capaces de ocultar calquera vicio e mancha, por vulgares e grandes que fosen. Polo que se pode asegurar que os que posúen os dotes de Rafael non son simples homes, senón deuses mortais. E quen coa memoria da súa fama e a través das súas obras déixannos o seu recordo digno de honra poden esperar no ceo recompensa aos seus esforzos, tal e como en vida foi recoñecida a súa virtude, e agora e sempre será honrada a memoria do máis que cheo de graza Rafael.


Pax. 335-336



Podíase ver que nunca saía de casa para ir á corte sen cincuenta pintores valiosos e bos que o acompañaban para honralo. En resumo, non viviu coma un pintor, senón coma un príncipe. Polo que, ¡ arte da pintura, podes sentirche feliz de haber ter a un artista que che elevou ao ceo grazas ás súas virtudes e costumes!



¡Beato verdaderamente pódeste considerar, pois grazas á pegada de semellante home viron os teus discípulos como se debe vivir, e o importante que é unir arte e virtude! Unidas ambas en Rafael, puideron incitar a grandeza de Xulio II e a xenerosidade de León X ata o sumo grado e dignidade, que lle procuraron a súa amizade e toda sorte de axuda, para que co favor e as facultades que lle ofreceron puidese render unha enorme honora a si mesmo e á arte. Tamén se poden considerar afortunados quen estiveron ao seu servizo e traballaron ás súas ordes, pois creo que todo o que o imitou chegou a bo porto e os que imitarán os seus esforzos na arte, serán honrados polo mundo, e asemellándose a el nos seus santos costumes, serán recompensados polo ceo. Bembo escribiulle este epitafio:

“Aquí xace aquel Rafael polo que en vida temeu ser vencida a Natureza, e ao morrer el, temeu morrer ela”.

Páx. 364

Tumba de Rafael no Panteón de Roma



Giorgio Vasari. Las vidas de los más excelentes arquitectos, pintores y escultores italianos desde Cimabue a nuestros tiempos (Antología). Tecnos, 2001.

12/1/15

Cúpula de Santa María dei Fiore

Iniciarte xa vos ten contado como pensaba Brunelleschi facer esta cúpula, a visión que Vasari nos deu sobre a mesma ou as dúbidas sobre a súa autoría, mirade agora este vídeos.

8/1/15

Igrexa de Santiago de Betanzos (A Coruña)


Como as outras igrexas góticas de Betanzos, a de san Francisco tamén substituíu a outra anterior. A actual é do século XV e foi mandada reedificar por Fernán Pérez de Andrade, O Mozo. O seu escudo, e o da súa dona María de Moscoso e Montaos, pódese apreciar en varios lugares do templo.

É de planta basilical con tres naves, sendo a central a máis ancha, tres ábsidas coa central  heptagonal, pentagonal a da Epístola e cuadrangular a do Evanxeo. Dous pares de elementos sustentantes dividen o interior en cinco tramos formados por piares que teñen pegados semicolumnas tanto nas frontes como nas esquinas, descansando, o conxunto, sobre pedestais. Os seus capiteis son, aínda, de tradición estética románica, con decoración vexetal, animais fantásticos e algunha escena bíblica.

A capela maior ten bóveda de cruzaría con nervios que repousan en semicolumnas, rematando algunhas en ménsulas. Unha imposta percorre os panos desta capela, que ten arco triunfal apuntado decorado con molduras. Está iluminada por tres ventanais rasgados con parteluz e óculo nas enxoitas, cubilladas por chambranas ao exterior. Tamén recibe luz de dous rosetóns calados, sen o da dereita foi cegado pola torre municipal pegada ao edificio. A torre gótica foi reformada nos séculos XVII e XIX, a última vez para colocar o reloxo municipal.

A cuberta do templo, a dúas augas, é de madeira cun artesoado de fins do século XIX.

Polo hastial sur ábrense catro capelas que retocan a planta do tempo. A primeira é a do Arcediano ou de san Pedro e san Paulo. Ten bóveda de cinco claves con combados e terceletes que repousan sobre ménsulas. Dúas xanelas iluminan o espazo. Contén dous sepulcros con arcos conopiais rematados por pináculos. Está pechada por un enreixado de ferro, con retablo de Cornniellis de Holanda.  A seguinte capela é do XV, tamén posterior á fábrica do templo. É pequena e está cuberta con bóveda de cruzaría sinxela e nos capiteis dos arcos de acceso  e das columnas acubilladas hai diversas escenas de carácter relixioso e profano. A seguinte capela é xa do século XVI, con bóveda de cinco claves e logo outra tamén do mesmo século, contendo o sepulcro dos fundadores, os irmáns García de la Torre, mais a súa arquitectura foi moi alterada posteriormente ao tratar de recrear a gruta de Lourdes.

A porta principal, semicircular ao exterior, ten arquivoltas con diversas series de figuras vexetais e animadas. No centro hai un Cristo baixo dosel franqueado pola súa nai con Neno co colo e por Santiago Apóstolo ademais dos restantes apóstolos e outros santos. Tamén no tímpano volve representarse Santiago da cabalo cunha doncela axeonllada aos seus pés. Os catro pares de columnas acubilladas que sosteñen a fachada teñen capiteis de influencia románica. Esta fachada foi reformada en 1900, suprimíndose a torre orixinal ao tempo que se levantaron outras dúas rematadas por longas agullas de cemento cun certo aire neo-medieval.

A porta lateral norte é apuntada, con sinxelas molduras, un par de columnas acubilladas e unha cruz en baixo relevo no tímpano. Da porta lateral sur fica o tímpano empotrado e no extremo dun longo túnel resultado do levantamento de dúas das capelas xa citadas. Por esta porta, chamada da Santa,  entraban os peregrinos con dirección a Santiago e que logo saían pola porta principal. Na actualidade só quedan as súas imaxes do século XVIII.

Neste templo tiñan altares votivos as confrarías de xastres –a Trinidade- e dos labregos –santo Antonio Abade-.  Corresponderanse estas gravuras exteriores con eses gremios?. Recentemente un xornal daba novas explicacións.

Fontes documentais:
- “Betanzos” na Gran Enciclopedia Galega”, T-3.
-Ponce Couce e Sánchez García. Galicia. Guía do Patrimonio Arquitectónico. Oleiros, Vía Láctea, 1998.

Fotos: INICIARTE.

22/12/14

Visitamos santa María de Cambre


O sábado, 13 de decembro, algunhas alumnas de Historia da Arte, visitamos a Igrexa de Santa María de Cambre. A pesar de que todas estivéramos alí antes, xa que vivimos moi preto, visitala escoitando as explicacións do profesor e do director do museo do xacemento romano, Ramón Boga, fai que a vexas con outros ollos, apreciando detalles que nunca terías en conta. O tempo, como é habitual aquí, non nos acompañou, pero aínda así, puidemos gozar dunha clase diferente e moi amena.


18/12/14

Igrexa de Santa Mariña Dozo en Cambados (Pontevedra)

Unha das edificacións que máis me ten prendado é esta igrexa, ou o que queda dela, en Cambados. O seguinte texto procede da Galipedia.

As ruínas da igrexa de Santa Mariña Dozo, en Cambados, son os restos que quedan dunha igrexa gótica construída no século XV por dona María de Ulloa, señora de Cambados e nai de Alonso III de Fonseca, sobre unha edificación románica do século XII. Desde 1943 é Monumento Histórico-Artístico.

Érguese na base do monte da Pastora, nas inmediacións dun antigo castro. É de estilo gótico mariñeiro con influencias renacentistas. Comezou a construción Lope Sánchez de Ulloa, sendo a súa filla María de Ulloa quen a ampliou e rematou. Parece que tamén interveu na súa construción Xoana de Hungría, muller de Paio Gómez de Soutomaior, aínda que outros autores dubidan desta contribución. Algúns elementos decorativos poñen en evidencia que os mestres construtores pertencían ó círculo que traballaba en Santiago, repetindo en Cambados os modelos utilizados, como tal, no Hospital Real de Santiago.

O cardeal Jerónimo del Hoyo e Caamaño Bournacell datan o inicio da construción no século XV, concretando este último nos anos 1470-1490. Outros autores (como A. del Castillo, Filgueira Valverde, Álvarez Limeses) dan diversas datas comprendidas entre 1502 e 1541. No transcurso das obras de restauración de 1977 apareceu nunha das capelas laterais unha inscrición coa data de 1590, data que só indica que esa capela é posterior ás outras.

Da existencia da igrexa anterior hai constancia xa en 1421, segundo consta nun documento procedente da Casa de Lantaño no que se escritura a partición do porto de Cambados, e existe documentación anterior que menciona unha "villa de Sta. Mariña", o que fai pensar nunha igrexa con esta advocación.

Consérvase a planta da nave, catro arcos transversais, de medio punto, a ábsida e mais cinco capelas laterais, ademais da que cumpría funcións de sancristía. Tiña unha soa nave, cunhas dimensións de 24 por 11,4 metros, sendo os tres primeiros tramos da nave máis anchos cós restantes. Na decoración dos arcos e das capelas destacan os relevos da Encarnación, Cristo e os doce apóstolos, a Expulsión do Paraíso e as imaxes dos sete Pecados capitais. Na clave dun dos arcos vémo-lo relevo da Preguiza, representada por un home que, coa cabeza entre as pernas, aliméntase dos seus propios excrementos. Este tema repítese na decoración dos canzorros nas igrexas e edificios da época, como na igrexa de Santa Columna, en Rianxo. González Montañés lembra que, de feito, preguiza designa tamén os propios canzorros nalgunhas zonas de Galicia ou de Portugal.

A ábsida, de planta cadrada, ábrese cun arco apuntado e posúe bóveda de crucería, formando unha estrela de catro puntas, e cun sol na clave, que representa a Cristo. Quedan aínda algúns restos, moi deteriorados, das pinturas murais do século XVI que recubrían as paredes ata a liña da imposta. López Ferreiro di o seguinte sobre estas pinturas: "A pesar de su pésimo estado de conservación, aún es dado observar el vigor de los tonos y la suavidad y armonía del colorido". No primeiro tramo da ábsida había dous altares de pedra con retablos de cantería dos que xa non quedan restos.

Na sancristía, no lado da epístola da capela maior, existen tamén restos de pinturas murais e houbo un Calvario nunha fornela que se coñece porque foi descrito por López Ferreiro. Esta sancristía, o mesmo cás cinco capelas laterais, foron construídas con posterioridade ó corpo principal da igrexa, encaixándoas entre os contrafortes. As dúas primeiras, unha a cada lado contando desde o pé da igrexa, so teñen uns 2 metros de profundidade e fan pensar nun uso meramente funerario; nunha delas exponse unha imaxe típica dos petos de ánimas e dúas tampas de sartegos xa inexistentes. As capelas poden datarse no segundo terzo do século XVI e existe documentación de 1549 que avala a existencia de, canto menos, unha capela, a de Alonso Fariña, veciño de Pontevedra, para a que se encarga nesa data a construción dun retablo. Unha última capela foi construída cara 1600.

A capela da Encarnación, no lado Norte, é a que aparece datada en 1590, se ben contén pezas decorativas anteriores. Chámase así porque o arco de acceso está decorado por relevos que representan este momento e que lembran a mesma imaxe nos baldaquinos galegos. Na clave do arco, unha imaxe de Deus en maxestade, bendicindo ós fieis. Fronte a esta capela hai outra na que destacan as figuras de Cristo e os doce apóstolos ó longo do arco de acceso.

Na fachada existía un rosetón, desaparecido a principios do século XX: López Ferreiro descríbeo en 1897 pero Álvaro de la Iglesia menciona que os restos estaban ciscados polo chan da igrexa. Consérvase tamén unha das torres da fachada, semiderruída.

A igrexa mantivo o culto ata mediados do século XIX. En 1838, ante a ameaza de ruína, trasladouse provisionalmente o culto á igrexa do convento de San Francisco, extinguido en 1835. Sacouse o teito da igrexa, de madeira e a dúas augas, pero a restauración paralizouse e non se fixo máis nada, polo que a ruína foi cada vez a máis: derrubouse a fachada, perdéndose o rosetón; retablos e altares foron trasladados ou, simplemente, desapareceron, e o uso como cemiterio deixou de ser unicamente nobiliario para pasar ó común da parroquia.

Máis información en Patrimonio Galego.

As fotos son de INICIARTE.

15/12/14

Igrexa de san Francisco de Betanzos (A Coruña)


É un templo gótico pertencente ao mosteiro fundado en 1219 pero reedificado  dende 1387 por orde de Fernán Pérez de Andrade, O Boo que desexou ser soterrado alí. En 1919 foi declarado Monumento Nacional e despois Ben de Interese Cultural. O  mosteiro franciscano desapareceu coas desamortizacións decimonónicas, especialmente o seu claustro gótico. Chegou ter 47 monxes mendicantes. Trala desamortización de 1835, o mosteiro quedou abandonado e boa parte das súas instalacións, como a sala capitular ou o claustro, desapareceron en 1880.

Os monxes volveron ocupar o templo e o que quedaba do mosteiro en 1914, inaugurando a nova residencia en 1919, pero foi queimada o 22 de  xullo de 1936. Tamén nese día foi queimado un retablo atribuído a Ferreiro. Na actualidade e no muro sur hai outra residencia.

Fachada e Exterior
A porta principal é apuntada con arquivoltas decoradas con motivos vexetais e xeométricos. Hai unha Adoración dos Reis no tímpano e a recepción por parte de san Francisco  dos estigmas do monte Alverna. Nas xambas, tres pares de columnas con capiteis animados. Pódense ver algúns signos gremiais dos canteiros nos laterais. No lateral da entrada hai unha Anunciación.

No lintel pódese unha abreviatura de Martiño, probable autor  do traballo escultórico da fachada o do nome do mestre canteiro.

Tamén ten unha porta lateral sen tímpano cunha moldura en zigzag.As arquivoltas son sostidas  por dous pares de columnas acodilladas con capiteis  de motivos vexetais. A cada lado da porta hai unha Anunciación, sobre ménsulas, e ao outra un san Gabriel con hábito franciscano.

O exterior do templo, que nalgún momento tivo pinturas, presenta volumes escalonados en altura. A parte máis alta é a correspondente ao remate do cruceiro, con tres xanelas, dúas delas góticas. O exterior da ábsida ten contrafortes escalonados e decorados con escudos do Andrade e con animais. A salientar a variedade e calidade dos canzorros.

Nos seus muros son salientables os contrafortes para soster a fábrica. No cumio do tellado dun dos brazos da igrexa, unha cruz sostida por un xabaril.

Interior
A igrexa é de planta latina cunha soa nave e unha ábsida central poligonal con bóveda nervada, franqueada por dúas capelas laterais rectangulares. Nas paredes da ábsida central, como nas dos laterais, hai fantásticos sepulcros da liñaxe dos Andrade. Sobre a ábsida central, no arco triunfal, pódense contemplar relevos que representan a un anxo pesando a alma de Fernan Pérez de Andrade. Ao seu carón está san Miguel, de maior tamaño e un demos con outras figuras. O contido desta escena é o semellante ao dos capitel dereito da fachada da igrexa de Santa María de Cambre.

Cinco longos ventanais iluminan a ábsida, ademais do rosetón. As xanela, tanto ao interior como ao exterior, cobíllanse con chambranas.

No arco triunfal, ademais da decoración de cabezas de clavo, botón florais, etc., que se aprecian por todo o templo, hai anxos trompeteiros.

Aos extremos do cruceiro abríronse dúas capelas que se ben non estaban no deseño orixinal, si son coetáneas co resto do templo.

No seu interior, na capela maior, hai un relevo que representa a Deus en maxestade rodeado dos catro evanxelistas. Nos nervios da bóveda, anxos tocando distintos instrumentos, e entre eles un tocando a gaita. Tamén se poden observar diversos capiteis con animais fantásticos pero sobre todo destaca a ampla colección de sartegos de diferentes membros da familia dos Andrade, ata un total de 16, que constitúen o elemento histórico artístico máis interesante do templo.

No brazo maior, xunto ao cruceiro, ábrense dúas capelas, unha do século XV, con bóveda estrelada de cinco claves, con arco de ingreso apuntado, cun par de sepulcros. Fronte a esta capela hai outra con frontón e medallóns renacentistas, do século XVI, con bóveda estrelada de cinco claves que apoia en ménsulas unidas por unha imposta.

A única nave ten cuberta de madeira a dúas augas. Ao fondo hai unha tribuna sobre arcos rebaixados que se proxectan sobre columnas de curtos fustes, de comezos do XVI e con capiteis de gusto románico.

Sepulcro de Fernán Pérez de Andrade

O máis interesante é o do propio Fernán Pérez, considerado como precedente da escultura funeraria medieval. Orixinalmente estivo colocado na capela maior, xunto ó da súa dona Sancha, pero en 1782 foi trasladado ó pé da igrexa, baixo o coro.

O sartego está levantado do chan sobre os animais representativos dos Andrade: un oso e un xabaril, a modo de basas. Á cabeceira e no pé, o escudo de armas dos Andrade, e, nos laterais, diversas escenas de caza do xabaril.

Sobre o sartego, a lauda representa a figura xacente do cabaleiro, vestido de armadura e en posición de repouso. O busto descansa sobre dous coxíns e os pés sobre dos cans  caza que agochan baixo eles outros dous cans; aínda hai outros tres cans, dous no costado dereito da figura e un no esquerdo. Catro anxos axeonllados velan o cadáver, un sostendo un incensario e os tres restantes lendo libros de salmos. A man dereita de Fernán repousa sobre o corazón e a esquerda sostén a empuñadura da espada, que mostra no seu pomo o risco de Salomón, símbolo máxico e protector.

Os catro lados do sartego están percorridos pola seguinte inscrición:

Aquí jaz Fernan Perez Dandrade cavaleiro que fezo este moesteiro anno do nascemento do Noso Sennor Ihesuxristo de mil e CCC et oyteenta et sete anos.

Nótese que a data desta inscrición alude á do remate da reconstrución da igrexa, xa que o Señor de Andrade non morreu ata agosto de 1397.

Sobre o peito da figura consta unha segunda inscrición que identifica o cabaleiro: "Fernan Pz Dandrade".

Fontes documentais:
“Betanzos” na Gran Enciclopedia Galega”, T-3.

Ponce Couce e Sánchez García. Galicia. Guía do Patrimonio Arquitectónico. Oleiros, Vía Láctea, 1998.
Fotos: INICIARTE

10/12/14

8/12/14

Santa María do Azogue de Betanzos (A Coruña)


Levantada na segunda metade do século XIV e a inicios do XV. Fernán Pérez de Andrade, O Boo mandou levantar, na segunda metade do XIV, as tres capelas absidiais, como o acredita o porco e un escudo cunha lenda relativa ao acontecemento que se pode ver na enxoita do arco triunfal. O seu sucesor, Fernán Pérez O Mozo, completouna no século seguinte ademais de facer doazón do retablo máis antigo. Foi consagrada, tal como di unha borrosa inscrición da fachada en 1447 xunto co seu cemiterio. Este Andrade estaba casado cunha Moscoso polo que os emblemas de ámbalas dúas familias pódense ver por todo o interior do  templo. Foi declarada Monumento Nacional en 1944.

Ten planta basilical, tres naves, máis ancha a central cas laterais, con cuberta de madeira a dúas augas. Ten tres capelas absidais, sendo a maior heptagonal e as laterais cuadrangulares, tendo todas bóveda de cruzaría. Esta igrexa substituíu a outra anterior románica.

Os piares, que repousan sobre un pedestal, teñen semicolumnas pegadas e dividen ao templo en catro tramos. Os arcos transversais descansan sobre tres semicolumnas. Os capiteis do interior presentan reminiscencias románicas, con diversas escenas animadas e motivos vexetais máis ou menos estilizados.

Da acceso á capela maior un arco triunfal apuntado, con baquetóns no intradós, decorado ase mesmo con flores ou cabezas de clavo e botón florais. Esta capela conta columnas acubilladas que sosteñen a bóveda, unidas na súa metade por unha imposta. Está iluminada por dúas xanelas circulares con rosetón, ademais de dúas longas aberturas con parteluz e óculo na enxoita, se ben están cegadas desde mediados do XVIII cando foi erixido o actual retablo.

As capelas laterais teñen acceso de arco apuntado. A igrexa ten un coro sostido por un arco rebaixado na nave central  e por arcos apuntados nas laterais, aínda que na actualidade estes xa non sosteñen nada. Son góticos e están decorados con anxos e outras figuras mais probablemente non fora ese o seu lugar orixinal.

A portada principal está lixeira saínte con respecto á fachada ten unha ampla porta  protexida por un gran arco de medio punto decorado con arquiños. As arquivolta son apuntadas can variados motivos xeométricos e vexetais así como 22 figuras humanas que poderían representar o xuízo final. No tímpano tamén é de salientar a presenza dunha Epifanía e dunha Anunciación. Oito columnas acubilladas con escenas nos seus capiteis de estética románica e nos lenzos paralelos hai decoración con castelos, gabletes e arcos lobulados, todos en baixo relevo.

A porta lateral norte, tapiada, presenta no tímpano un xuízo final moi sumario: san Miguel sostén unha balanza con dúas cabezas humanas en senllos pratiños, mentres  un demo intenta presionar para inclinar a balanza ao seu favor, impedíndoo o arcanxo co extremo inferior da súa longa cruz. Hai unha figura no chan. Catro columnas acubilladas con decoración vexetal esquemática nos seus capiteis completan esta portadas.

A porta lateral sur ten arquivoltas lobuladas con catro columnas acubilladas con capiteis de motivos semellantes e no tímpano hai tres cruces, as laterais de lazo. Estas dúas portas laterais son apuntadas.

Catro xanelas con parteluz iluminan o templo, así como outras máis recentes iluminan a capela maior e outra a capela do Evanxeo.

Esta igrexa chámase “do Azogue” en lembranza do mercado que tivo ao seu carón tempos atrás. Outra versión afirma que é por unha minas que houbo nese lugar. A Virxe á que está adicada o templo foi declarada copatrona da cidade de Betanzos en tempos do Nacional-catolicismo, o 3 de agosto de 1954 nun pleno do municipio.

Fontes documentais:
 “Betanzos” na Gran Enciclopedia Galega”, T-3.
Ponce Couce e Sánchez García. Galicia. Guía do Patrimonio Arquitectónico. Oleiros, Vía Láctea, 1998.

Fotos: INICIARTE.

5/12/14

O matrimonio Arnolfini... nunha recreación

Na interesante páxina italina Didatticarte fixeron unha boa entrada sobre esta obra e na que se inclúe o seguinte vídeo: