O Panteón despois do Imperio Romano

Sempre me ten chamado a atención a boa conservación interior do Panteón. Mais por que? Como foi a historia desta espectacular edificación desde o remate do Imperio Romano.

En primeiro lugar hai que subliñar que grazas (?) a que axiña foi reconvertido nunha igrexa cristiá o Panteón continuou tendo un uso relixioso.

O emperador bizantino Constante II no século VI mandou retirar as tellas de bronce dourado que cubrían a grandiosa cúpula, deixándoo dun xeito semellante a como podemos contemplalo actualmente. Probablemente fora tamén na época de Constante II cando foron retiradas as esculturas de bronce do frontón incluída a grandiosa aguia (hoxe en dia podemos aínda ver as marcas das anclaxes)

Xa no ano 608 o emperador bizantino Focas doou ao papa Bonifacio quen o transformou para adicalo ao culto de Santa María dos Mártires polo que, probablemente, fora o primeiro templo pagán consagrado como igrexa cristiá.

No 735 a cuberta exterior foi protexida con pranchas de chumbo.

Xa no durante o Renacemento (alá polo 1435) o papa Uxío IV decidiu suprimir as edificacións que se lle foran engadindo polo seu exterior ao longo da Idade Media. De feito hai debuxos e grabados nos que se aprecia un pequeno campanille no centro do pórtico da entrada elevado no 1270 (foi mandado derrubar a finais do XVI). Ademais tamén faltaba xa a columna do extremo esquerdo do pórtico que foi sustituída por un muro de sustentación cando a Idade Media estaba por rematar. Posteriormente ese muro fora completado ao longo das columnas do pórtico.

Foi Urbano VII quen en 1590 mandou retirar as cerchas de bronce que sustentaban a cuberta para logo seren fundidas e construír os canóns do castelo de Sant´Angelo

Durante o papado de Urbano VIII (1623-1644) foron substituídas varias columnas do pórtico por outras de fuste de granito vermello e capitel corintio que eran notoriamente diferentes das orixinais. Ademais restituíse un fragmento da cornixa e do tímpano que se derrumbaran nalgún momento do pasado. Tamén ordenou retirar en 1625 as pezas de bronce que aínda quedaban na cuberta así como as que decoraban o pórtico da entrada para que Bernini puidera facer o baldaquino da basílica de san Pedro.

Desde Urbano VIII as vigas están sen o seu bronce.

O Bernini en 1665 e por orde de Alexandre VII, fixo a maior reforma da edificación en toda a súa historia coa construción de dous campanarios xemelgos sobre o corpo prismático que une o pórtico da zona da entrada coa cella circular. A idea era darlle ao Panteón un aspecto exterior de maior contido relixioso. Pero esta intervención non foi do agrado do pobo romano xa que axiña lle puxeron o alcume das “Orellas do burro”.

Grabado de mediados do século XVIII de Giovanni Battista Piranesi.

Grabado de mediados do século XVIII de Giovanni Battista Piranesi.

Pouco tempo despois, nos tempos do papa Clemente IX, deseñouse a reforma da praza da Rotonda así como da fonte de Giacamo della Porta, que desde mediados do XVI ocupaba o seu centro, á que se lle engadiu o obelisco exipcio do tempo de Ra en Heliópolis.

Neste mesmo século XVIII, concretamente entre 1747 e 1752, anovouse a decoración interior do templo, cambiando practicamente todo o revestimento orixinal, especialmente na parte máis alta do tambor engadíndolle uns frontóns triangulares aos nichos e simplificando a decoracións entre os mesmos.

Co gallo do pasamento de Vítor Manuel II, en 1878, o pórtico foio redecorado no seu exterior ao substituír a inscrición que aludía a Agripa por outra que lembraba ao monarca falecido ademais de engadir varias figuras alegóricas a tan importante rei da historia italiana. No interior instalouse provisionalmente un gran catafalco baixo a cúpula.

A finais deste século XIX, en 1893, derrubáronse os campanarios de Bernini polo arquitecto Luca Beltrami ao tempo que se limpaba axeitadamente toda a obra.

No século XX, ademais de traballo de limpeza, a intervención mais salientable foi a dirixida por Alberte Terencio, durante os anos 1929 e 1934, xa que restaurou partes da cúpula e do seu basamento con ladrillos similares aos orixinais pero cocidos dun xeito distinto na súa cara vista para facilitar a distinción sobre os da época imperial.

Bibliogarfía. El Panteón de Agripa y Adriano. El cielo y la tierra al servicio del emperador. En Descubrir el arte, XI, 125, pp. 42-45

Créditos da imaxe de Agripa.

O Panteón antes de ser Panteón

Ao igual que xa temos visto o que a historia lle deparou á arquitectura da Acrópole ateniense, imos ver como foi a historia do Panteón (lembrade que podedes ver tres entradas sobre esta sorprendente obra na etiqueta Arquitectura romana)

Desde o século XIX sabemos que o edificio que se pode contemplar actualmente non foi mandado construír por Agripa no 27 a.C., senón que feitos nos tempos do emperador Adriano. Pero como era o edificio existente antes que o actual?

Esa primeira edificación era de planta rectangular coa entrada en dirección contraria á actual, é dicir, polo sur. Abríase a un foro porticado da época augustea, enfrontándose coa basílica de Neptuno.

Estivo construído co material preferido polos romanos (de Roma, já, já) en bloques de travertino e forrado de mármore. Dicíase que as columnas da súa entrada eran de bronce con múltiples figuras incluíndo a de Augusto (non lle gustaba e este nada saír nas fotos) e de Agripa. No ano 80 padeceu un importante incendio, sendo reparado polo emperador Domiciano ata que no 110 padeceu un segundo incendio na época de Traxano. Ficou en ruínas durante oito anos ata que Adriano o mandou reconstruír durante os anos 118 e 128 .

Máis sobre Gervasio Sánchez

Como xa vós contou Iniciarte, Gervasio Sánchez é o novo Premio Nacional de Fotografía. Aproveito a ocasión para presentarvos algunhas das súas fotos seleccionadas polo novo xornal diario de arte Hoyesarte.

Tamén quixera lembrar o seu famoso discurso de 2008, do que tamén se dera conta xa en Iniciarte.

A catedral de Berlín

A Berliner Dom, é un templo luterano que foi construída no mandato do emperador Guillerme II, segundo os planos do arquitecto Xulios Carl Raschdorff con estilo do Alto Renacemento italiano. No mesmo lugar levantárase con anterioridade desde 1750 unha catedral máis pequena, de estilo barroco, á que Kart Friedrich Schinkel déralle un estilo máis clasicista entre 1817-1822. A nova catedral contiña tres igrexas. Dúas destas igrexas utilízanse de novo: a Taif-und Traikirche (igrexa de bautizos e vodas) e a Predigtkirche (igrexa de sermóns). Existía tamén unha igrexa monumental para a familia Hohenzollern na fachada norte que foi demolida en 1975.


En maio de 1944, a catedral de Berlín sufriu graves danos como consecuencia de ataques aéreos posto que unha bomba incendiaria alcanzou a cúpula, alí, onde pódese contemplar de novo o bufarda coa pomba. A cúpula quedou calcinada e destruíu, ao caer, outras partes interiores e a cripta.

Nos anos seguinte, os danos da catedral foron reparados dun xeito provisorio ata que en 1975 non se iniciaría a reconstrución, abríndose de novo en 1980.

Vistas desde a cúpula:

O galego: lingua de liberdade

O Muro de Berlín e "A festa da liberdade" (e II)

Aproveitando a nova da celebración do aniversario da caída do Muro de Berlín, quero amosarvos as miñas fotos da East Side Gallery, unha sección de 1.300 metros de lonxitude do Muro na Mühlenstrase entre a Estación este e a ponte Oberbaum. Neste resto do Muro 118 artistas, entre eles o catalán Ignasi Blanch coa súa obra “Parlo d´Amor” (lede unha entrevista en La Vanguardia) de 21 nacionalidades deixaron os seus grafites.

Xa no cómpre relatarvos a historia do Muro de Berlín pero si vos podo aconsellar estas ligazóns de El País Semanal do pasado 18 de outubro: Sobre o Muro, Berlín como a capital tráxica de Europa e Ascenso e caída do Muro.

O Muro de Belín e "A festa da liberdade" (I)

Berlín conmemorará o vixésimo aniversario da caída do Muro coa «Festa da Liberdade», un programa de actos festivos que arrincará cun concerto e culminará coa derriba dun dominou xigante. Preto dun milleiro de pezas de dominou duns 2,5 metros de alto serán derrubadas na tarde do 9 de novembro en recordo da caída do Muro de Berlín, que conduciu á reunificación alemá.

Ese muro artificial seguirá os pasos da antiga división de formigón, entre o Reichstag (sede do Parlamento alemán) e a Potsdamer Platz e discorrerá ante a emblemática Porta de Brandeburgo, epicentro dos festexos.

A iniciativa do Instituto Goethe, o milleiro de pezas do dominou xigante serviron de lenzo para que uns 15.000 escolares alemáns e unha vintena de artistas de países como México, China e os territorios palestinos plasmasen pictóricamente a súa experiencia de vivir nun país no que pervive a división.

As pezas, duns vinte quilogramos cada unha, serán situadas seguindo as pegadas do antigo muro o próximo 7 de novembro e poderán visitarse ata dous días despois, cando caerán na «Festa da Liberdade».

Tras o concerto de media hora á fronte da Staatskapelle berlinesa dirixido polo arxentino-israelí Daniel Barenboim, o novo «muro» simbólico será derrubado en tres fases, a última das cales culminará ante a Porta de Brandeburgo, cun espectacular castelo de fogos artificiais.

No acto conmemorativo intervirán os presidentes de Francia e Rusia, Nicolas Sarkozy e Dmitri Medvédev, e o primeiro ministro británico Gordon Brown.

«Será un día de alegría non só para Berlín e Alemaña, senón para toda Europa», afirmou o alcalde de Berlín.

Texto e foto da axencia EFE publicado polo Abc.

Especial sobre O Muro en El Mundo.

Gervasio Sánchez Premio Nacional de Fotografía

Gervasio Sánchez gañou este venres o Premio Nacional de Fotografía, por «o seu compromiso continuado coa fotografía como ferramenta de denuncia da violencia» nos conflitos armados, o seu «continuado labor» a favor da xustiza e especialmente polo seu traballo sobre as minas antipersona.

O galardón, que concede anualmente o Ministerio de Cultura e que está dotado con 30.000 euros, foi outorgado por un xurado presidido por María Ángeles Albert, directora xeral de Belas Artes e Bens Culturais, e integrado por José María Rosa Angulo, Paloma Esteban Leal, Rosina Gómez-Baeza Tinturé, María Fernández Palou, Rafael Doutor Roncero e Santiago Olmo García.

O xurado destacou a achega de Gervasio Sánchez á fotografía de reportaxe e «como a través dela dignifícase ás vítimas fotografadas, cunha mirada particular que enaltece os mellores valores do fotoperiodismo»

Gervasio Sánchez (Córdoba, 1959) traballa habitualmente para o Heraldo de Aragón e en xaneiro pasado obtivo o Premio Internacional de Xornalismo Rei de España no seu apartado Fotografía, por unha instantánea da súa colección Vidas minadas, 10 anos despois.

Especializado en conflitos armados, entre 1984 e 1992 cubriu a maior parte dos que tiveron lugar en América Latina e publicou os seus traballos no Heraldo de Aragón, El País, Diario 16 e en diferentes revistas.

En 1995, emprendeu o seu proxecto fotográfico Vidas minadas sobre o impacto das minas antipersoais nas poboacións dos países máis minados do mundo, entre eles Afganistán, Angola e Camboia, que concluíu en 1997 cun libro e unha exposición.

Texto vía La Voz de Galicia.

Créditos da fotografía da serie "Vidas minadas" e gran reportaxe en El País.

Máis fotografías en El Mundo.

A hemeroteca da semana

Sábado, 7-XI-09:
Le Corbusier regresa á Coruña.
Oscar Niemeyer premiado en España.
Gervasio Sánchez, premio Nacional de Fotografía.
Muñoz Molina sobre David Hockney.
Lembranza dos Encontros de Pamplona de 1972.
Exposición de Jorge Barbi.

Venres, 6-XI-09:
A obra dun dos fundadores do Pop Art por primeira vez en España.
O Pompidou crea unha sucursal móbil.
Novos investimentos no xacemento romano de Iruña.
Reorganización no Guggeheim de Bilbao.
Caixa Galicia pecha "Miradas".
Performance en Manhattan.
Puxa por un "sorolla".

Xoves, 5-XI-09:
"De Picasso a Barceló" inaugúarse hoxe na Coruña.
Picasso e o erotismo xaponés no museo de Barcelona.
As solucións do deseño finés para un futuro máis racional.
Nacho Criado premio nacional de Belas Artes Plásticas.
Vendida unha escultura de Giacometti por 19,3 millóns de dólares.
Entrevista a Nacho Criado.
Futura pinacoteca en Vigo.
Viaxe alucinanate ao interior de Moebius.
As fotografías de Wim Wenders.
A beleza real de Nefertiti.
Imaxe vía El País.

Mércores, 4-XI-09:
Trócanse litografías de Picasso por obxectos persoais.
A influencia do Guggenheim en Bilbao.
Vantongerloo no Reina Sofía.
A India quere recuperara ao seu "Picasso" exiliado.

Martes, 3-XI-09:
El Prado, un museo para os turistas.
Máis sobre a Barcelona romana.
Grafiteiro pásao ao óleo criticando a sociedade.
Ilustraciónde San vía El País.

Luns, 2-XI-09:
Obama, yes we desing.
O novo Madrid segundo os novos arquitectos.
Exposición na Fundación Carlos de Amberes en Madrid.

Domingo, 1-XI-09:
China quere recuperar os seus tesouros perdidos.
A fotografía como produto artístico caro.
Conversa entre os arquitectos Penela e Irisarri. Os milicianos salvaron o patrimonio artístico da Casa de Alba.
Ilustración vía El Mundo.

Vivenda unifamiliar en santa Cristina de Cobres (XI)

Tras soportar case dous meses completos sen noticias da vivenda de santa Cristina de Cobres (Vilaboa, pontevedra) do arquitecto Alfonso Fernández, xa temos en INICIARTE unha nova entrega informativa: texto e fotos. Parece que a vivenda xa ten moi claramente delimitados o seu volume e a súa personalide, non?

Completada a estrutura da edificación realizamos o peche das fachadas colocando un muro de bloque de formigón sobre o que fixaremos o acabado de lousa. Interiormente debuxamos no chan a posición dos tabiques e colocamos unha primeira fiada de ladrillo para comprobar que se corresponden plano e realidade. En caso de existir diferenzas, movendo esta fiada readaptamos a tabiquería. Esta fase é o reformulo.

Mentres levamos a cabo esta fase imos avanzando coa piscina, preparando o terreo para executar a estrutura que na próxima entrega xa debería estar finalizada.



Texto en cursiva e fotografías de Alfonso Fernández.

Sicilia (VII) O Efebo de Motia

O Motia (ou Mozia) é o único enclave fenicio de Sicilia. Foi fundado polos fenicios no VIII a.C.que a converterían nun dos portos comerciais das rutas do Mediterráneo occidental. Foi arrasada no 397 a.C. Sería redescuberto polo británico Joseph Whitaker, un magnate do viño de Marsala (cidade moi próxima e dunha calma e beleza extraordinaria) e arqueólogo afeccionado. Tanto lle impresionaron os achádegos (murallas, peiraos, estradas, vivendas…) que mercaría a illa. Os seus descendentes constituíron unha fundación e fixeron da illa un enclave arqueolóxico de primeira magnitude onde se pode apreciar un pequeno “museo de sitio”.

Esta illa, no oeste de Sicilia, atópase no medio dunha lagoa,Stagnone, caracterizada polas súas salinas e pola presencia de numerosos muíños de vento.

Dentro do pequeno museo quedei abraiado coa beleza do “Efebo de Motia”. No artigo de Rubén Domínguez “Fenicios. Los grandes navegantes de la Antigüedad” descríbese así esta figura:

"A estatua da que imos falar atopouse na illa de Mozia, en outubro de 1979, por unha misión arqueolóxica formada por integrantes da cátedra de Antigüidades Púnicas da Universidade de Palermo. A estatua representa a un home novo: a súa altura é de 1,81 metros, pero lle faltan os pés, polo tanto a súa altura era un pouco maior da normal. Tamén lle faltan os brazos, dos que con todo é posible reconstruír a súa posición: o dereito dirixido cara arriba, talvez sostivese unha lanza ou unha coroa de loureiro ou flores; o esquerdo está encartado sobre si mesmo, apóiase sobre a cintura de tal modo que a man afúndese lixeiramente no corpo, demostrando que o artista tiña un sentido plástico pouco común. A cabeza está lixeiramente rotada á esquerda, e a súa fronte está enmarcada por unha tripla fileira de rulos ou rizos, que se continúan sobre a caluga, deixando libre as orellas, as cales están moi ben tratadas. O rostro está lamentablemente deteriorado pero, no entanto iso, están traballados os seus trazos faciais de tal modo que revelan un gran refinamiento, dozura e delicadeza no trazado dos seus trazos. En contraposición, o cranio está traballado "non finito", e cinco pernos de bronce indican que estaba cuberto por unha coroa ou tocado, talvez gardando relación coa posición ou función social do mozo.

Pero o elemento que enseguida se evidencia aos nosos ollos é a vestimenta, que o recubre totalmente fóra dos brazos e unha pequena parte do peito. A roupaxe está ben definido no seu límite máis baixo: é moi pesado, con pliegues moi densos que o caracterizan e danlle moito movemento, perfilando o corpo nunha actitude extraordinariamente sinuosa e ao mesmo tempo natural. A perna dereita está blandamente adiantada e desde o xeonllo cara abaixo levemente inclinada cara atrás, mentres que a esquerda, sobre a cal descárgase maiormente o peso do corpo está dereita e lixeiramente cara atrás. Esta formulación repercute sobre o ritmo de toda a figura dando lugar a unha serie de contrastes musculares que determinan unha agradable e harmónica composición. Os distintos elementos do corpo resaltan claramente, perfilados desde a roupaxe, o que cae fluctuando. Xunto coa roupaxe, outro elemento atrae a atención do observador: unha ampla faja, seica de coiro púrpura no orixinal, que cingue o peito do mozo, con dous tirantes que se cruzan na parte posterior e únense ou anudan por diante, precisamente no centro do peito, sostido por un broche de metal, do que son testemuñas dous buracos grosos e profundos que servían para fixalo ao mármore. A quen representa esta estatua?,onde estaba colocada?A que época da escultura grega podemos atribuíla? Non é fácil contestar a estas preguntas.

Temos presente que a vestimenta que leva posta é desde logo fenicio-púnica. O longo e pesado roupaxe así como a faja que o cingue é unha vestimenta a miúdo levada polos sacerdotes. Pero pola nova idade do personaxe e toda a súa postura (a posición do corpo e sobre todo dos brazos) fan pensar que poida tratarse dunha imaxe ou figura idealizada do mozo (o cliente que encargou a estatua ou o seu fillo) acompañante dun auriga no seu carro, e que tras a vitoria nas carreiras, levaba a cabo a volta de honra na pista, sostendo coa man dereita levantada unha coroa de loureiro ou ouro atributo ou premio parecido. Talvez recordase aos mazienses a un ilustre cidadán destacado nunha competición.

A datación é difícil: hai quen a sitúan en pleno período helenístico, é dicir, o século III a.n.e., aínda que sen ter en conta a roupaxe nin a cabeza. Con todo, a maioría dos estudiosos que se ocuparon dela, convén en datala cara ao 470-460 a.n.e. Próbano claramente a cabeza que non pode pertencer ao "período severo" da escultura grega, e pola vestimenta que é fenicio-púnica. "Os cartaginenses conservaron a vestimenta oriental, que en Italia e Grecia, facíaos enseguida reconocibles: ampla túnica que ordinariamente baixaba aos pés, apertada por unha cintura..."

En conclusión, trátase verosímilmente dunha estatua encargado por un rico moziense a un artista grego. Máis aló das interpretacións, esta estatua é unha notable manifestación de arte, excepcional non só polo seu gran valor artístico, senón tamén pola elevada mensaxe histórica humano que nos transmitiu: pódese considerar a esta peza como un símbolo do encontro (non sempre fácil e pacífico) entre a civilización fenicio-púnica e a grega, é dicir dos dous grandes compoñentes que determinaron a Historia do mar Mediterráneo durante varios séculos".

A Wikipedia tamén nos proporciona información sobre esta obra, e o coruñés e exministro de Cultura, César Antonio Molina publicou recentemente un pequeno texto sobre esta illa e esta obra.

Sen comentarios (XII)

Nova vivenda da urbanización Os Castros da avenida II República en Perillo (Oleiros). Creo que é ben visible o piar no medio do balcón do salón. Impresionante non si?. De todos os xeitos fixádevos nas alturas da edificación e comparádeas coas de Cambre ou Culleredo.

Laocoonte na Eneida

Laocoonte, como sabemos, era sacerdote do templo de Neptuno en Troia. Sen éxito, esforzouse por facerlle comprender aos seus concidadáns que o cabalo de madeira que recibiran como agasallo non podía ser bo. Como o seu presaxio non foi de agrado dos deuses, recibiu como castigo o envío de dúas serpes que remataron coa súa vida e a dos seus fillos.

As coincidencias entre o relato de Virxilio, que a continuación poderedes ler, e a escultura hoxe conservada nos Museo Vaticáns é máis que evidente polo que fixo pensar aos especialistas que o autor coñeceu a obra escultórica que probablemente fora realizada entre os séculos III e II a.C., sendo a obra conservada no Vaticano unha copia do I d.C. realizada en mármore fronte ao bronce orixinal. Parece que os seus autores orixinais foran Agesandro, Polidoro e Atenadora. Lembrade que este conxunto foi descuberto o 14 de xaneiro de 1506, estando presentes Miguel Anxo e o arquitecto do Papa Xulio II, Guiliano de Sangallo.

Neste texto da Eneida, o poeta romano parece describir a obra escultórica tan coñecida.

“Laocoonte, a quen a sorte designara como sacerdote de Neptuno, estaba sacrificando no altar un enorme touro. Velaquí que desde a illa de Ténedos, polas augas tranquilas e profundas (eu recórdoo con horror), dúas serpes de xigantescos aneis esténdense pesadamente polo mar e ao mesmo tempo diríxense cara á beira; e, erguidos os seus peitos sobre as augas, as súas cristas cor de sangue dominan as ondas. O resto dos seus corpos deslízase lentamente sobre a superficie, e o seu enorme mole arrastraba os seus pliegues tortuosos. Resoe o espumoso mar; xa tocan terra e, os ardentes ollos inxectados en sangue e lume, coas súas vibrantes linguas lamían as súas fauces silbantes.

Exangües ante o que viamos, fuximos; pero elas, con avance seguro, diríxense a Laocoonte, e primeiro as serpes se enroscan nos pequenos corpos dos seus dous fillos e a dentadas devoran os desdichados membros; despois, ao ir o pai no seu auxilio coas armas na man, aprésanlle e lle estruxan cos seus grandes nós. Por dúas veces enroscan a súa escamoso corpo ao redor da cintura, dúas veces tamén ao redor do seu pescozo, sobrándolles as cabezas e as colas. El intenta arrincar os nós coas súas mans; os seus vendas ven empapadas de baba e de negro veleno e lanza ao ceo horrendos berros; iguais muxidos lanza o touro ferido cando abandona o altar e sacode o seu cerviz o machada mal cravada. E as dúas serpes foxen deslizándose cara aos altos templos; gañan rapidamente o santuario da Tritonia e escóndense baixo os pés da deusa, debaixo da redonda cavidade do escudo.”

En Antonio José Pitarch et. Alt. Arte Antiguo. Fuentes y documentos para la historia del arte. Barcelona, Gustavo Pili, 1982, pp.156-157

Fotos: INICIARTE.

Sicilia (VI) Agrigento e o Val dos templos (e V)

Finalmente, unha presentación cunha selección de imaxes do Val dos Templos de Agrigento (Sicilia)

Agrigento Val Dos Templos

View more presentations from AntonioMartinez.

Inauguración da Exposición de Ruth M. Anderson

Onte contra a noitiña puden asistir á exposición de Ruth Matilda Anderson inaugurada na Fundación CaixaGalicia da man do seu comisario, o amigo Miguel Anxo Seixas. ESPECTACULAR.

O Xornal El País publicou onte a seguinte reportaxe de Xosé Manuel Pereiro:

A fins do século XIX, España era para o mundo civilizado un país aínda mergullado na lenda. Entre os moitos espíritos ávidos de romanticismo que atraeu estaba o rico herdeiro norteamericano Archer Milton Huntington, ata o punto que dedicou a súa fortuna á creación en Nova York en 1904 da Hispanic Society of America, un completísimo museo artístico e etnográfico e un ambicioso centro de estudios sobre a cultura española. Tan completo e ambicioso que, ademais de coleccionar obras de arte, impulsou expedicións fotográficas para recoller o cerne daquela paisaxe e daquela humanidade. Unha daquelas expedicionarias, Ruth Matilda Anderson (1893-1983), fixo dúas viaxes a Galicia entre 1924 e 1926, nos que tirou máis de sete mil imaxes e mercou arredor de 2.800 de varios fotógrafos galegos. Ruth Mathilda Anderson. Unha mirada de antano é unha selección daqueles fondos, realizada en colaboración pola Hispanic Society e a Fundación Caixa Galicia, que se expón desde onte e ata febreiro na sede coruñesa da institución. Son 493 fotos, o 80% delas inéditas, pero sobre todo é unha ollada perspicaz e apaixonada a un mundo que nin os propios galegos da época valoraban, e probablemente tampouco os de hoxe.

"Non piden ningunha remuneración, salvo o privilexio de mirarnos"

A fins do XIX, Galicia era directamente "terra incógnita", e non soamente para os estranxeiros. Os viaxeiros que percorrían a España misteriosa nin se achegaban, quitando excepcións como George Borrow, obrigado polo seu labor misioneiro. Foi precisamente un libro de Borrow o que fixo prender en Huntington o interese por España. O mozo multimillonario visitou en efecto o romántico sur da Península, pero tamén descubriu que o norte "ten unha riqueza de tradicións e de interese local insuperable mesmo no Sur. Cada rexión presenta un carácter nacional distinto e especial", comentou no seu caderno de viaxes A Note-Book in Northern Spain, no que definía Galicia como unha terra "de chuvia e néboa, onde o ambiente é exquisito e os hoteis coñecidos polo malos que son, habitada pola máis ruda raza e a máis pobre, os restos dun dos Apóstolos e o peor dos gobernos", segundo transcribe José Luis Cabo no estudio O proxecto galego de Ruth Matilda Anderson que fixo no seu día para o CGAI.

Para documentar aquela terra húmida de bo ambiente, malos hoteis e peores gobernos, a Hispanic Society contratou a Ruth Mathilda Anderson. Era unha moza de Nebraska que estudara fotografía na prestixiosa escola de Clarence H. White, pero non tiña experiencia profesional ningunha. Quizais por iso, cando desembarcou en Vigo o 7 de agosto de 1924 acompañábaa seu pai, fotógrafo veterano. Segundo Cabo, o Vigo daquela, inzado de orgullosos edificios urbanos non lle interesou. "En tódolos seus itinerarios, Ruth buscou sempre un país incontaminado, seguindo en certa forma un criterio folclorista e impresionista, escapando coa súa cámara dos escenarios comúns ó resto das cidades occidentais. A diferenza, é dicir, a personalidade, do pobo galego atopouna nas xentes do campo e do mar e nos oficios urbanos artesanais ou de menor categoría, moi na liña dos fotógrafos contemporáneos norteamericanos e coincidente co obxectivo definido pola Hispanic Society: a plasmación do que había de xenuíno e verdadeiro no pobo e nas terras de Galicia".

Filla e pai percorreron Galicia toda durante un ano xusto. Segundo analiza o historiador Ramón Villares no catálogo da exposición, "a Galicia á que chegaban os Anderson non cumpría exactamente as súas expectativas, pero isto non quita un adarme de grandeza ao seu traballo, a idea máis cabal que nos podemos facer hoxe da sociedade da Galicia dos anos vinte é a dun pobo que se atopaba nun proceso de transformación. Isto significa que había síntomas de cambio e de adaptación ás grandes pautas da modernidade". Calquera dificultade que imaxinemos sobre as andanzas de dous norteamericanos na Galicia dos anos 20, da comida ao transporte pasando polo idioma, debe ser pouca en comparación coa realidade, sobre todo tendo en conta que, aínda por riba, os Anderson procuraban o país menos modernizado. Por exemplo, conta no catálogo Patrick Lenaghan, da Hispanic Society of America, comisario da exposición xunto con Miguel Anxo Seixas Seoane, no Pindo chegaron de noite a unha fonda que cheiraba grandemente a peixe. Pola mañá descubriron que ademais de pensión era unha conserveira. "Aproveitando as circunstancias, fixéronlle cinco fotografías. Mais as súas tribulacións no lugar persistiron. Tiveron que pedir a factura tres veces e, cando por fin llela entregaron, non tiña sentido ningún". En cada sitio que chegaban eran, obviamente, a atracción da xente, que describían como asombrosamente disposta. "Como non piden remuneración ningunha polos seus servizos, salvo o privilexio de mirarnos, podémonos permitir perfectamente a súa colaboración", escribía a fotógrafa.

Ruth Anderson era unha muller curiosa e perfeccionista no seu traballo, ata o punto de que, recordaba Cabo, "nunha fotografía en Corcubión do xogo da chave transcribiu mesmo parte das regras: 'Cuando se toca a la cruz, cuenta 8. La peja (sic) que está más cerca a la raya vale un tanto; la que toque a la raya en la tierra vale dos tantos". E na foto dun xantar no Hotel Comercio de Betanzos especifica que o que comen é caldo. Máis lle valía esa meticulosidade, porque o xefe, míster Huntington, guiábaa Atlántico por medio. Desde pedirlle imaxes "dunha pratería situada ao abeiro dun lateral da porta de Praterías, que paga a pena fotografar", a cousas xenéricas "como o calzado de madeira que se usaba cando ía mal tempo", indica Lenaghan. Tamén lle pedía aclaracións sobre termos idiomáticos que non lle soaban, como "ostritas" ou "longeirones". A xa fogueada fotógrafa abandonou Galicia o 25 de agosto de 1925 e volveu o 14 de novembro, acompañada dunha axudante, Frances Spalding, e equipadas desta vez dun coche (un vehículo feito coa carrozaría dun Fiat, a batería dun Chevrolet e o chasis dun Ford, ao que chamaban Nuestra Señora de la Purísima Concepción, describe o comisario neoiorquino). Estiveron ata o 31 de maio do ano seguinte fotografando o que lles quedara pendente na Coruña e Pontevedra, antes de seguir ata Ourense e de aí a León. Volvería a España, pero non a Galicia.

"En ningún outro caso máis ca o de Galicia o material é tan rico. As sacadas en Galicia teñen unha aparencia romántica precisamente debido a unha habilidade case disimulada, a cal lle permitiu rexistrar eses lugares, antano centros de poder e hoxe sombras do que unha vez foran. Para un espectador actual, que pode observar as construcións logo de custosas rehabilitacións, as imaxes aínda teñen máis encanto", asegura Patrick Lenaghan. O medio milleiro de fotos que el e Seixas seleccionaron móstranse agrupadas en cinco apartados: relixión, campo, feiras e mercados, traballos e oficios, e gando.

Ata a mostra que se pode ver na Coruña, o único que se coñecía dos milleiros de fotos que garda a Hispanic Society, moitas nin sequera reveladas, eran as 700 incluídas no libro Gallegan Provinces of Spain: Pontevedra and La Coruña, publicado pola sociedade norteamericana en 1939. Aquel inmenso labor de documentación pouca influencia tivo na sociedade galega, e mesmo na fotografía galega, quitada o anecdótico retrato que Ruth Anderson fixera en Muxía a un adolescente afeccionado á fotografía, que era -pero sobre todo sería- Ramón Caamaño Bentín, falecido hai poucos anos despois de toda unha vida coa cámara. "O fundamental ensaio de Ruth M. Anderson non tivo na práctica trascendencia algunha en Galicia, tanto pola coincidencia da súa data de publicación co último ano da Guerra Civil como polo forzado illamento cultural posterior. Só algúns eruditos, como Luís Seoane deron mostras de coñecer o seu traballo", analizou Cabo. Tamén Archer Milton Huntington é hoxe en Galicia pouco máis ca rúa que o concello coruñés lle dedicou en 1958 no daquela afastado barrio de Labañou.

Fotos vía El País.

A hemeroteca da semana

Sábado, 31-X-09:
Moitas exposicións sobre o barroco.
A emoción na arte barroca.
A armada artística española.
Exposición da nova arte británica.
Novo recorrido pola Barcelona romana.
Exposición fotográfica sobre o rock.
Novo autorretrato de Caravaggio.
Ilustración via o ABC.

Venres, 30-X-09:
Todos con Saura "contra" Picasso.
Videoarte na illa Tiberina.
Nova York autoriza a construción do novo MoMA de J. Nouvel.

Xoves, 29-X-09:
Arte español en venda en Nova York.
Nova feira de arte en Madrid.
Exposición de R. M. Anderson na Coruña.
Entrevista con exiptóloga.

Mércores, 28-X-09:
Medalla das Artes a Isaac Díaz Pardo.
Os museos tiran de "fondo de armario".
Exposición sobre a lírica de Afonso X O Sabio.
Arquitectura sostible en Andalucía.
Opinión do público sobre a exposición do erotismo do Thyssen.

Martes, 27-X-09:
Un "Dalí" case nunca visto.
Presentado o "Outono fotográfico".
O Prado para as crianzas.

Luns, 26-X-09:
O Guggenheim desterra os proxectos de Brasil e México e céntrase no de Abu Dabi.
O Reina Sofía e os Encontros de Pamplona.
Gómez-Pintado ilustra a Alicia no país das marabillas.
Ilustración de Gómez-Pintado vía El Mundo.

Domingo, 25-X-09:
Yves Klein , o artista azul.
Un mural en Chile de Ágatha Ruiz de la Prada.

Sicilia (V). Agrigento e o Val dos Templos (IV). O Templo da Concordia

Templo dórico de seis por trece columnas, medindo no estilobato 16,9 metros por 39,4 metros. Foi construído entre os anos 440 e 430 a.C.

Xunto co templo de Heraion de Paestum e ao Theseion de Atenas, o Templo da Concordia é un dos templos gregos mellor conservados, en boa medida debido ao seu uso continuado ao longo dos tempos xa que foi transformado en basílica cristiá dos santos Pedro e Paulo no ano 597 por obra dun bispo chamado Gregorio. O costume de converter templos pagás en igrexas deriva dunha disposición do edito de Teodosio no ano 435.

Precisamente pola adaptación ao cristianismo, este templo grego padeceu serias modificacións internas tales como sepulturas no chan, cortes nas columnas e unha ducia de arcos de medio punto realizados nas paredes da celda que son perfectamente visibles desde o exterior da edificación. Ademais case todos os intercolumnios foron empedrados para que a comunidade de fieis cristiáns pondera ter un lugar acolledor para o culto. Cabe lembrar, agora, que nos templos gregos os fieis non tiñan cabida no seu interior. Ademais destas “reformas” cristiás tamén hai que subliñar que en 1788 o príncipe de Torremuzza ordenou a súa recuperación.

É, sen dúbida, o templo máis espectacular de Agrigento, cando, ademais, o seu perfil destaca en moitos quilometros ao seu redor.

Bibliografía: El Valle de los Templos de Agrigento. Arcadia

Un pequeno vídeo feito "na casa":

Exposición de Ruth M. Anderson na Coruña

Nova de La Voz de Galicia. A exposición está comisariada polo bo amigo Miguel Anxo Seixas:

A Fundación Caixa Galicia da Coruña acolle a partir do venres a exposición "Ruth Mathilda Anderson".

Unha mirada de antano», que se compón de 439 imaxes -a gran maioría inéditas- tomadas pola fotógrafa da Hispanic Society en Galicia entre os anos 1924 e 1926.

Esta mostra, que permanecerá na cidade ata o próximo 28 de febreiro, é «o conxunto máis notable» dunha fotógrafa estranxeira en Galicia, indicou en rolda de prensa a directora da Fundación, Teresa Porto, e constitúe un estudo «metódico e analítico» da sociedade galega de principios do século XX.

Trátase dun proxecto que, segundo explicou Porto, arrincou en 2005 -mesmo ano en que comezou a colaboración entre ambas as entidades- e que, logo de visitar Lugo e agora A Coruña, percorrerá todas as cidades galegas, aínda que apuntou que na sede coruñesa da Fundación Caixa Galicia será onde se poida ver a mostra máis ampla.

A exposición está comisariada por Patrick Lenagham e por Migel Anxo Seixas, este último presente no acto desta mañá e que resaltou a «auténtica odisea» que realizou a «galaicista» Ruth Mathilda Anderson, que, coa súa máis de 5.000 negativos, «colleu case de todo».

Para Seixas, as imaxes que se expoñen na Coruña constitúen «un conto de amor dunha namorada con Galicia que nos mirou cunha dignidade e unha fermosura» que, segundo el, as súas imaxes «ben merecían un pé de Castelao».

Sicilia (IV). O Val dos Templos (III): O Templo de Hércules

Obra do período arcaico que data das últimas décadas do século VI a.C. e o seu arcaísmo queda reflectido por varias características arquitectónicas. En primeiro lugar polas proporcións xa que o templo non tiña as trece columnas a cada lado como os templos da época clásica, senón quince e dado que as columnas das frontes son seis, a relación entre a anchura e a lonxitude está desequilibrada a favor da lonxitude.

Hoxe podemos contemplar oito columnas do lado meridional que foran reconstruídas entre os anos 1924 e 1931 segundo as indicacións do capitán británico Alexander Handcastle, mecenas que viviu e traballo nesa época en Agrigento. Nunca dela aínda se conserva algo do estuco branco que revestía todo o edificio.

Outra testemuña do arcaísmo do templo son o excesivo grosor dos fustes, a particular feitura dos capiteis, demasiado achaflanados ou aplastados e a insólita anchura dos corredores internos (en grego pterómata)

Era un templo que tiña máis de 67 metros de longo por 25 de ancho e cunha altura das columnas de máis de dez metros.

A pesar de que algúns arqueólogos designan a este templo como de Apolo, a maior parte dos especialistas continúan chamándoo de Hércules. Este heroe mitolóxico tivo en Sicilia unhas características particulares debido á asimilación dalgunhas divindades locais relacionadas coa terra.. Hai especialistas que o estudan coma unha divindade de orixe prehistórica relacionada co ciclo do nacemento, o crecemento e a morte. Na illa, o semideus adquiriu características ctonias, é dicir, vencelladas á dimensión subterránea por ser portador da fertilidade. Como Hércules era un heroe e deus ao mesmo tempo, os sacrificios que se lle adicaban podían ser tanto ctonios como olímpicos.

Mais, sen dúbida, o que moi salientable deste templo é a posibilidade existente de camiñar sobre as súas ruínas. Hoxe, ao tempo que me parece unha oportunidade marabillosa tamén me parece unha barbaridade arqueolóxica. Deste xeito podemos apreciar de preto o tamaño dos tambores, capiteis, cimentos, muros…

Bibliografía: El Valle de los Templos de Agrigento. Arcadia

Sicilia (III). O Val dos Templos (II): O Templo de Xúpiter Olímpico

A construción do edificio dedicado a Zeus (nome grego de Xúpiter) iniciouse no ano 480 a.C. aproximadamente, e foi posible grazas ao enorme botín obtido coa vitoria da batalla de Himera. As obras detivéronse no 406 a.C., cunado os cartagineses destruíron a cidade. Talvez foi danado durante o saqueo. Non se sabe se foi restaurado na época romana, pois o historiador Diodoro Siculo quéixase do estado de abandono do templo xa no século I a.C. Probablemente nunca foi rematado.

É un templo inmenso, case xigantesco posto que ten unhas medias de 112,5 metros de longo por 56 metros de ancho, tan só superado polo templo de Artemisa de Éfeso. Pénsase que a súa altura era semellante a dun edificio de 10 andares. O capitel que se atopa entre as ruínas, comparado cos do templo de Hércules, pode dar idea da grandiosidade da singular estrutura.

A peristase ou columnata estaba sustituída por un muro, con columnas adosadas no exterior que se correspondían, no interior, con grandes piares (pseudoperistase). As psudoculumnas, 7 nas frontes e 14 nos laterais, medían aproximadamente 18,20 metros e 4,2 de diámetro e non estaban compostas por tambores, coma neutros templos dóricos, senón por pequenos perpiaños de toba dispostos en abano.

É singular a presenza dun número impar de columnas nos lados curtos xa que impedían o acceso central.

A teitume probablemente só cubriría os corredores perimétricos, deixando ao descuberto a naos.

Pero o que facía absolutamente orixinal o edificio era a presenza duns colosais xigantes de pedra, os Telemóns. Estas formidables 38 estatuas de case 8 metros de altura cumprían unha función estética e probablemente tamén estrutural. A falta de descricións polo miúdo da súa posición no templo, así como os innumerables e prolongados expolios padecidos na zona durante moitos séculos (o templo serviu como canteira no século XVIII para a construción do próximo peirao de Porto Empédocle), impiden a reconstrución precisa do aspecto do monumento. Probablemente estiveran adosados aos muros laterais soportando o arquitrabe pero como tan só medían uns cinco metros non podían asentarse sobre o estilobato. Estes Telemóns representan a Atlante ou Telemón, condenado por Zeus a soportar o peso da bóveda celeste sobre os seus ombros por terse rebelado contra a orde olímpico.

Cerca da fachada occidental pódense ver os restos do altar monumental (54,50 x 17,50) destinado aos ritos sacrificiais con gran número de vítimas (hecatombe)

En torno ao templo, unha interesante zona de escavacións que colle a área do ágora inferior e do ximnasio. A zona ao oeste do templo está ocupada polo santuario das divindades ctonias, con algúns pequenos templos non monumentais e os restos do templo dos Dióscuros.

Bibliografía: El Valle de los Templos de Agrigento. Arcadia

Sicilia (II): Agrigento e o Val dos Templos (I)

Baixo a cidade de Agrigento atópase o xacemento arqueolóxico máis sobranceiro de Sicilia, o Valle dei templi ou o Val dos Templos, parte da antiga Akragas. No seu día segundo Píndaro, “a máis fermosa das cidades mortais”. Hoxe en día este conxunto arqueolóxico foi declarado Patrimonio da Humanidade pola UNESCO e probablemente sexa o mellor xacemento clásico fóra de territorio heleno.

Esta cidade, a Akragas tiña sona, segundo o mesmo Píndaro, de “construír para a eternidade pero de vivir como se non houbera mañá”.

Foi fundada no 580 a.C., cegando a ter unha poboación de case 200.000 persoas (na actualidade non chegan a 60.000), sendo moi florecente no século V a.C., ata que foi atacada e practicamente derruída polos cartaxineses no 406 a.C. Posteriormente tivo outra época de esplendor coa conquista romana no século II a.C. Con posteriores invasións de bizantinos e a presenza dos cristiáns que arrasaron cos templos, a partir no VII case nada quedaban da urbe.

A antiga Akragas tiña catro vías principais e aínda se conservan restos, ademais dos templos, de casas, tendas, obradoiros e decoracións musiviarias pavimentais e mesmo pinturas. Tamén pódense apreciar restos de infraestruturas da cloacas e obras hidráulicas. Da antiga estrutura primitiva destacan tres mazás de vivendas e algunhas casas como a casa de Afrodita, a do Mosaico de rombos, a do Peristilo (típico exemplo de luxosa morada con instalacións termais), a da Gacela ou a do Pórtico.

Matrix en C.S.I. Os dous minutos máis caros da TV

Os dous minutos máis caros e lentos da historia da televisión. Matrix en CSI. Que vos parece?



Vía Spinoff.

A arquitectura busca novas saídas

O xornal El País publica hoxe no seu suplemento Babelia unha interesante reportaxe de Anatxu Zabalbeascoa sobre as novas formulacióon que a a rquitectura debeía ter en conta nestes tempos de crise.

Arquitectos como Norman Foster e Richard Rogers aseguran que a crise é a materia prima da súa disciplina. Os creadores deste século XXI marcado pola recesión buscan novas ideas e territorios para debuxar o mapa arquitectónico do futuro.

"A arquitectura é unha carreira de obstáculos na que hai que saltar por encima da normativa, o orzamento, o cliente e a dura realidade da obra: do formigón á conxuntura económica". Boa parte dos proxectistas do planeta subscribirían as palabras do seu arquitecto máis global, Norman Foster. Con todo, no último lustro, o mundo aumentou un 50% o seu ritmo de edificación. E ese ritmo nunca visto desvanécese dramaticamente nalgúns países. En España, o Consello Superior de Arquitectos fala dun descenso dos visados privados do 71% e, a pesar do Plan E con que o Goberno tratou de reactivar a construción, o Ministerio de Fomento cifra a redución da obra pública nun 30%. Tras o peche de 40.000 axencias inmobiliarias, a metade das que había en España, comezou o das oficinas bancarias (fundamentalmente moitas de Málaga e Almería) que tiñan a súa razón de ser no aumento das hipotecas polas segundas vivendas.

Aínda que a relación entre edificación e arquitectura sexa a mesma que a que se dá entre a escritura e a literatura, o certo é que os edificios, bos e malos, consomen xa un 50% da enerxía coa que funciona o mundo. Ese é un dos puntos cos que se topou a crise. Existe por fin o propósito de que iso debe cambiar. E está empezando a facelo. Non foi a crise económica a que o destapou, pero si serviu para recoñecer un aperto anterior: o enerxético. Cun progresivo cambio de mentalidade, a desaceleración do ritmo construtivo e a aplicación de novas normas e rompedoras técnicas ese camiño estase abrindo paso. Pero cambiará o aforro enerxético a forma dos edificios e as cidades?

A normalización da sustentabilidade.
Aínda que a porta que se abre á sustentabilidade parece un camiño sen volta atrás, hai quen sostén que os mellores edificios da historia -"pensemos na Alhambra", propón Emilio Tuñón e Luís M. Mansilla- sempre foron sostibles. Sen necesidade de etiquetarse como talles. Pero son moitos os arquitectos que recoñecen un aumento no aforro enerxético dos seus últimos proxectos. Iso foi posible, en parte, grazas a cuestións non directamente arquitectónicas como a toma de conciencia dos clientes. Á cabeza dese grupo, o italiano Renzo Piano demostrou que se pode facer gran arquitectura gastando menos enerxía. E rompeu o mito que facía incompatible o rigor arquitectónico co rigor ambiental. A súa fundación Paul Klee, nos arredores de Berna, funciona cun 50% menos de enerxía que un edificio seu de usos similares, a Menil Collection, levantado en Houston hai 23 anos.

Ilustración: Edificio de Alejandro Zaera no Campus da Xustiza de Madrid. Artigo completo en Babelia.