11/11/19

Cripta de santo Antolín na catedral de Palencia



A cripta de San Antolín, situada baixo a actual catedral de Palencia (España), é o único resto da primitiva catedral visigótica construída na segunda metade do século VII, engadíndose posteriormente elementos  románicos. A cripta está dedicada a San Antolín, mártir, patrón de Palencia. Os seus restos consérvanse neste lugar ao que deu nome.



Igrexa  prerrománica
No solar onde se achan agora a cripta e a Catedral de Palencia, existiu na antigüidade un templo de culto pagán ao que, segundo algúns historiadores  sucedería un  paleocristiano de época romana, feito que parece concordar coas pegadas romanas existentes no exterior, ao mesmo nivel. Así pois, o vestixio máis antigo de culto que se conserva na actualidade é o fondo da cripta, edificación que data de mediados do século VII. Os restos de Antolín, nobre galo- visigodo, santo e mártir, chegarían a  Hispania no cortexo do rei  Wamba desde  Narbona no ano 673. O mesmo  Wamba mandaría construír o enterramento.

Un arco descentrado conecta o espazo  soterraño  visigótico coa ampliación  románica, con saída ao centro da ábsida. Para algúns autores, como Helmut  Schlunk, a Cripta é o "martyrium", o lugar que garda as súas reliquias, de San Antolín, pero outros historiadores dubídano.

Primeira restauración
Perdida a diocese palentina tras a ocupación musulmá, non se restaurou ata que o propio rei  Sancho III o Maior encomendou ao bispo de Palencia  Poncio a organización da mesma.

Recentemente descubertas as ruínas  visigóticas que abrigaban os restos do mártir, sería elixido o lugar como enclave da sede episcopal. Tras a restauración e ampliación do lugar do martirio, conságrase o novo edificio con presenza do rei e de varios bispos no ano 1035. A investigación arqueolóxica demostrou que a cripta orixinal tiña, ademais dos restos que poden verse hoxe, outras dependencias encostadas.

Incorporación á catedral
Xa no século  XII, edificaríase un templo  románico, que respectou a parte  soterraña da cripta, engadíndose posteriormente outras construcións, tanto  románicas como góticas e  platerescas, o que lle presta a configuración actual da Catedral de Palencia.

Descrición
Segundo Pablo López de Ousaba, a cripta levantouse sobre unha antiga edificación romana. O máis antigo visible da cripta é a obra  visigótica da segunda metade do século VII. Esta primitiva igrexa vese ampliada no século  XI, na época do  románico temperán e é exemplo do primeiro  románico castelán.

A Cripta encádrase na "tipoloxía de soterraño". A planta é rectangular, irregular e alongada, de 3x11 metros, con cuberta plana. Levántase sobre varios arcos de ferradura transversais, que parten do basamento lateral, como é habitual nos edificios  soterraños. O muro este -a cabeceira- é o máis moderno. Decórase por diante con tres vans de arcos de ferradura visigodos moi pequenos, que descargan en dúas columnas con capiteis corintios moi desgastados e  basamentos antigos. Os muros norte e sur teñen portas con arcos  visigodos.






Pódense diferenciar dúas áreas:
A  visigótica do século VII, a máis oriental, cuberta con bóveda de canón de medio punto, rematada por unha ábsida con columnas.

A  prerrománica do  século  XI, de planta rectangular de nave única, 17 metros de longo por 7 de ancho, de catro tramos, cuberta con bóveda de canón, sostida por arcos  faixóns apoiados en grosos  perpiaños que fan de pilastras nos muros laterais, rematada polo tramo recto do presbiterio e a ábsida.





Na súa construción empregáronse  perpiaños de boa calidade de tamaño variado, ben aparellados.

É a parte máis oriental da cripta. Está formada por un curto tramo recto con cuberta en arco de medio punto, rematada por tres vans con arcos de ferradura apoiados en dúas columnas reutilizadas de capiteis moi deteriorados, cimacios con decoración xeométrica e vexetal e baseas antigas.




Un arco dobre conecta a zona  visigótica coa  prerrománica.

O tramo recto do Presbiterio, únese á nave no primeiro arco  fajón que fai de arco triunfal.

No muro nordés atópase unha estatua de S. Antolín.

Nave
A nave única, de estilo  prerrománico (século  XI), consta de catro tramos con cuberta de bóveda de canón soportada por arcos  faixóns de  doelas irregulares apoiados en  pilastras sobre  plinto corrido.

Entre os arcos laterais de cada tramo, sitúanse xanelas de medio punto e fortemente abucinadas ao interior.

No tramo do pé da cripta, fronte á escaleira de acceso á cripta, consérvase un pozo con  brocal.

O acceso á cripta en época medieval realizábase por unha porta lateral inutilizada no século  XVI cando se construíron a escaleira actual que baixa desde o  transcoro da Catedral e o arco de medio punto apoiado en  impostas decoradas e  xambas lisas.

A decoración da escaleira mostra  baixorrelevos do martirio de  san Antolín e a lenda do rei  Sancho III o Maior.


A ampliación  prerrománica do século  XI.
Cara a 1034, realízanse a reconstrución e ampliación  románicas. A nova planta rectangular cóbrese cunha bóveda de canón, sostida por catro arcos  faixóns de fina  sillería.

Texto: Wikipedia

Fotos: Iniciarte.

4/11/19

Igrexa de Santiago de Penalba: pinturas



Os traballos sobre os revestimentos de bóvedas e paramentos, realizados pola restauradora María Suárez-Inclán e promovidos pola Fundación do Patrimonio Histórico de Castela e león entre os anos 1999-2004, descubriron as pinturas e un conxunto de grafitos medievais na parte baixa dos  paramentos, convertendo á Igrexa de Santiago de Penalba nun íntegro exemplo de arquitectura  mozárabe en España.

As pinturas que apareceron corresponden a tres etapas distintas:

-As máis antiga (século X) foi executada ao fresco: sobre o morteiro de cal aínda húmido marcouse –utilizando punzón, regra e compás- a traza sobre a que despois se aplican os  pigmentos. Por iso, aínda que se perdeu a pintura, permanece a  incisión que permite a súa reconstrución. Na decoración, de gran calidade técnica, vemos temas e modelos que tamén están presentes na mesquita de Córdoba.

Estas pinturas aprécianse facilmente na ábsida, na bóveda de canón e na cúpula  gallonada da nave central, na que os gallóns finxen estar construídos en ladrillo. Estas decoracións orixinais da época de construción da igrexa, ocupan practicamente todas as bóvedas nas naves e en ábsida e contra-ábsida.

-A segunda etapa (séculos  XI- XIII) corresponden a unha “fase  figurativa”, e localízanse na capela de San Xenadio (a contra-ábside), superposta ás pinturas  mozárabes orixinais que imitan aparellos de ladrillo.

-A terceira e última etapa (séculos  XIV- XVII), executada “ao seco”, máis visible sobre os arcos, parece un exercicio de “imitación” de elementos inspirados no primeiro programa decorativo, algúns deles xa desaparecidos e en todo caso moi frecuentes na decoración pictórica popular, que tomaba modelos inspirados en épocas anteriores.

Texto procedente de Iglesia mozárabe de Santiago de Peñalba. S.A, S.d.
Fotos: Iniciarte.

28/10/19

Igrexa de Santiago de Penalba: interior


Vista desde o exterior a igrexa aseméllase ás  visigodas de tipo  cruciforme, pois forma unha cruz inscrita nun rectángulo de 20 x 14,40 m., con 72 cm. de espesor dos muros. Pero a súa estrutura real é moi diferente pois está formada por un conxunto de seis elementos de forma  prismática, catro no eixo principal da igrexa e dúas capelas laterais de menor tamaño que forman a cruz pero non xeran unha nave de cruceiro. Tampouco existe unha única nave principal, pois os diferentes espazos gradúanse en alturas descendentes a partir do central, que fai o papel das torres de cruceiro existentes en igrexas  visigodas dese tipo.


Ao entrar, o primeiro que observamos é que se trata dun edificio de dobre ábsida, segundo a tradición das igrexas de tipo norteafricano que se construíron tres séculos antes no suroeste de España, das que aínda podemos ver nalgúns restos, como os da basílica de Vega de Mar e das que no século X deberían quedar máis exemplos coñecidos polos  repobladores  mozárabes, xa que atopamos outro exemplo de dúas ábsidas contrapostas en San Cebrián de  Mazote, de data algo anterior e construída por monxes que proviñan de Al -Andalus.

O interior está formado, ademais de polas dúas ábsidas, por outros dous compartimentos centrais situados entre eles, o presbiterio e a nave, e outros dous aos costados do presbiterio, pero de menor tamaño. Todos eles están deseñados como espazos independentes, con diferentes formas de cobertura e separados por arcos de ferradura moi pronunciada, do tipo dos cordobeses do século IX, aínda que de diferente forma entre eles.

Como indicamos, a cabeceira dispón dunha única ábsida, cadrado ao exterior e con forma de ferradura moi pronunciada no seu interior, duns 3,6 metros de diámetro, ao que se accede a través dun magnífico arco de ferradura sobre columnas e capiteis que, como o da porta principal, ten o  trasdós decorado por un gran moldura que se continúa para crear un  alfiz rectangular. Este tipo de estrutura da ábsida, plana ao exterior e curva no interior, era xa coñecida nalgunhas igrexas  visigodas como  Recópolis  ou Melque e é habitual nas construcións  mozárabes, como podemos observar en  Bobastro,  Mazote, Escalada…  A súa cobertura é unha bóveda, de estrutura semellante á da minúscula ábsida de San Miguel de Celanova, que se apoia sobre unha imposta que percorre toda a ábsida e está formada por sete cascos máis un oitavo, de moito maior tamaño e en forma de canón, que pecha a parte aberta da ferradura.

A ábsida contraposta é semellante ao anterior, coas únicas diferenzas de que é dunha altura algo maior, a planta ten forma de ferradura moi aberta, case  semicircular prolongada, e o arco de acceso é tamén de maior tamaño, neste caso sen moldura nin  alfiz. Nel foi enterrado San  Xenadio, onde permaneceu ata o século  XVI.

Tanto a nave, na que tamén existe outra porta no custado norte cun arco de ferradura sobre xambas, como os dous compartimentos laterais, están cubertos por bóvedas de canón.

O presbiterio é o espazo que articula todo o edificio. De maior altura que o resto, forma un cadrado duns 5 m. de lado, ao que se accede desde a nave por outro gran arco de ferradura, sobre columnas e capiteis e sen  alfiz. Nos costados, dando acceso aos compartimentos laterais, hai outros dous arcos de moito menor tamaño que tamén teñen forma de ferradura, pero neste caso apóianse sobre  impostas incrustadas no muro que continúan a forma do arco, sen columnas encostadas como no resto dos arcos da igrexa. Este espazo está cuberto por unha bóveda  gallonada de oito cascos, que se apoia sobre arcos formeiros, que acaban en pequenas ménsulas nas esquinas. Esta bóveda está considerada como un dos avances técnicos máis importantes da arquitectura  mozárabe, xa que ao apoiar os cascos da bóveda directamente sobre os arcos, que descargan nas esquinas, traslada a estas o empuxe, liberando de esforzo aos muros, o que fai innecesarios os  contrafuertes e permite abrir grandes xanelas no ciborio, así como os grandes arcos de ferradura de acceso que xa describimos.

Texto procedente de Turismo Pre-románico.

Fotos: INICIARTE.

21/10/19

Igrexa de Santiago de Penalba: exterior



A igrexa está construída en  mampostería de lousa e calcaria, como o resto dos edificios da súa contorna.

É interesante destacar que toda a estrutura da igrexa, que sabemos foi construída nunha única fase, parece estar deseñada para soportar e realzar a importancia deste  ciborio. En efecto, os seus muros están soportados en tres dos seus lados polo empuxe perpendicular das bóvedas de canón da nave e os compartimentos laterais e pola bóveda de cascos da cabeceira. Este sistema de apoios, a diferentes alturas resultou tan estable como demostra o magnífico estado en que chegou ata nós a pesar dos grandes vans que existen en toda a estrutura do presbiterio.

Os tellados son tamén de lousa, con beirados moi pronunciados, soportados por grandes  modillóns de pedra de ata sete  lóbulos, decorados a base de rodas  helicoidales e  rosetas de seis pétaos, do mesmo tipo que os da maioría de igrexas  mozárabes da zona. 






Outro detalle interesante é que existen  contrafuertes ao estilo das construcións asturianas nos laterais da nave e dos compartimentos laterais. 

Como é habitual na arquitectura  mozárabe, o seu acceso principal está situado no custado sur. Xa ao ver a magnífica portada  decatámonos de que o seu interior vai ser unha sorpresa fronte ao seu austero aspecto exterior. 

Trátase posiblemente do elemento máis belo que nos chegou da arte  mozárabe. Está formada por dous arcos de ferradura moi pronunciada, de  dovelas de perfecta talla, soportados por columnas de mármore da zona, sobre baseas  áticas e completados por magníficos capiteis do tipo corintio dexenerado e ábacos graduados. 

O  trasdós dos arcos está decorado por unha moldura tripla, que se continúa para crear un  alfiz rectangular que circunscribe ambos os arcos. Con todo todo este conxunto, que non chega aos 30cm de espesor, non exerce ningunha función de soporte, xa que está enmarcado por un gran arco de ferradura, tamén moi pronunciado, que cobre todo o espesor do muro e sérvelle de descarga, xerando un pequeno pórtico no acceso á igrexa.

En resume, un van bíforo con senllos arcos de ferradura pronunciada, ao estilo  califal, con  recuadro de  alfiz. O  mainel central e as columnas laterais son de mármore e os seus capiteis mostras formas propias  mozárabes, é dicir, imitando os  acantos dos capiteis corintios romanos pero de maneira máis  esquemática e sinxela.

Entre 1969 e 1971 Luís  Menéndez Pidal rebaixou ao seu nivel orixinal o terreo  lindeiro co edificio e o das rúas que o rodean, colocou placas de  alabastro nos ocos, desmontou a escalinata de pedra de acceso ao campanario e espadana, transformando a mesma coa escaleira que agora se contempla.




Acceso norte

Texto procedente de turístico “Iglesia mozárabe de Santiago de Peñalba". S.A, S.d. e de Turismo Pre-románico.

Fotos: Iniciarte.

14/10/19

Igrexa de Santiago de Penalba: introdución


Nunha recente xira turística polo Bierzo, achegueime ata penalba de Santiago para facer esta visita obrigada, nun día chuvioso e de folerpas- Cabería aquí facer unha breve reflexión sobre as denominacións de Arquitectura Mozárabe (aplicada por Manuel Gómez Moreno) fronte a  Arquitectura de Repoboación (enunciada por  Bango  Torviso) ou ben ás  formulación de Miguel  Anxo Murado en “A invención do pasado” sobre o mesmo, máis non toca hoxe escribir sobre iso.

A Historia
Despois de  reedificar o mosteiro de San Pedro de Montes, creado no século VII por  san  Fructuoso,  Xenadio pasou ao veciño Val do Silencio, retirado xa das súas funcións como bispo de Astorga. Neste lugar atopou a paz, imaxinando alí un novo mosteiro, o de  Penalba, un claustro  monasterial, San  Andrés, e o oratorio de Santo Tomás, hoxe desaparecidos.

A igrexa que hoxe contemplamos foi ideada por  san  genadio a principios do século X e planificada polo abade  Salomón, pero construída e decorada por unha comunidade cristiá  arabizada con excelentes artífices e artesáns, quizá procedentes de Al- Andalus. A presenza do núcleo  monástico deu orixe ao pobo, nunha época esplendorosa que terminou a finais do século  XII. Do mosteiro orixinal non quedou nada, e a igrexa continuou como parroquia ata a actualidade. Foi declarada Ben de Interese Cultural como monumento en 1931.

A igrexa componse de dous corpos que finalizan en ábsida e  contraábside, ambos de planta de ferradura. Conta ademais con dúas estancia laterais, a norte e sur do cruceiro. Todos os espazos sepáranse entre si mediante arcos de ferradura, apoiados  en columnas os principais. Apréciase claramente a influencia  mozárabe no uso do  alfiz, que enmarca tanto o portada sur como a separación dos corpos da nave.

O exterior impresiona pola súa sinxeleza. O resultado é un conxunto harmónico de prismas de diferentes alturas cuxo elemento máis significativo é a portada meridional, de arcos  geminados de ferradura sobre capiteis  mozárabes.

Tanto o seu fundador,  san  Xenadio, como Urbano, un dos seus sucesores, foron enterrados nunha capela funeraria situada no  contraábside. Trátase dunha das poucas igrexas desta época que conserva este singular elemento, construído ao mesmo tempo que foi edificada a igrexa.

O único engadido posterior, que a día de hoxe permanece, é o enterramento  románico exterior no seu lado oeste, lado no que debía estar o acceso (segundo os restos achados) ao antigo mosteiro e do que non se conservan restos.





Os encargados do excepcional estado de conservación que presenta  Penalba de Santiago foron sempre os habitantes do pobo. Grazas a eles, en 2008 Peñnalba foi declarado Ben de Interese Cultural baixo a categoría de “Conxunto etnolóxico”.


A conca do río Oza forma a paisaxe chamada a “Tebaida berciana”, na que os  eremitas do século IV dedicaron subida á contemplación, lonxe do mundo das cidades e retirados para sempre neste singular refuxio espiritual, cuxo valores inmateriais chegaron case intactos ata os nosos días.


Texto procedente do folleto turístico “Iglesia  mozárabe de Santiago de  Peñalba”.  S.A,  S.d.

Fotos: INICIARTE.