20/11/17

Sen comentarios: en san Miguel de Eiré (Ferreira de Pantón, Lugo)

Contorna de pedra, ampliación en formigón.




13/11/17

Ermida da nosa Señora das Mercés en Chanteiro (Ares, A Coruña)


A Ermida da nosa Señora das Mercés atópase localizada nun belo paraje próximo á Praia de Chanteiro. É un pequeno templo de estilo románico tardío que nas súas orixes pertenceu a un antigo convento ocupado polos frades franciscanos, ata o século XIV momento no que se trasladaron ao Monasterio de Santa Catalina de Montefaro. No seu interior gárdase a imaxe da Virxe de Chanteiro, moi venerada polos habitantes do lugar.

Sobre o famoso voto á Virxe de Chanteiro o concello de Ares afirma o seguinte:

Ao longo de toda a Idade Media sucedíanse por toda Europa, de xeito sistemático, as epidemias. Unha das pestes afectará á comarca ferrolana no ano 1404. Morrerán unha gran cantidade de personas. Semellante traxedia só podería ser vencida por intercesión divina. A Virxe de Chanteiro era de gran devoción entre os pobos marineros da zona. Esta ermida era a que vían os mariñeiros tanto ao entrar como ao saír de ría e saudábana cos remos no alto.

A esta Virxe acudiron os representantes dos pobos da comarca para implorar a desaparición da epidemia. Isto sucedía nos días inmediatos ás Pascua de Pentecostés. A epidemia remitiu e as xentes da zona decidiron realizar unha ofrenda (voto) de agradecimiento á Virxe. Esta ofrenda consistía en seis libras de cera para iluminar a capela (este era o peso que resultou de medir o exterior da ermida con mazos de vela). Así mesmo, cada vez que se renovase o Voto anualmente, ofreceríanlle á Virxe unha flor para ser colocada nas súas mans: a flor de Chanteiro. Co tempo a flor de Chanteiro transformaríase nunha barroca canastra ornamentada de flores. O Voto era ofrecido por Ferrol, A Graña, Ares e Mugardos. Unha vez efectuada a ofrenda relixiosa comezaba a festa profana e a romaría propiamente dita. Co tempo a celebración profana foi tendo cada vez máis fama. Xuntábanse xentes de diversos lugares e sucedíanse os escándalos e pelexas. Ferrol pediu a conmutación do Voto en 1839. A Graña deixou de exercer ese dereito "desde que un ano se embriagaron, caeron ao mar e houbo afogados e con eles caeu a imaxe de San Roque que traían en procesión". Isto sucedía na segunda metade do século XIX. Ares abandonou esta ofrenda logo da Desamortización e foi recuperada en 1954. En canto a Mugardos, as autoridades deixaron de celebralo durante a II República, recuperándose logo da Guerra Civil. Os que nunca deixaron de asistir a Chanteiro o martes de Pentecostés foron as xentes das diversas aldeas da comarca, que continuaron coa devoción á Virxe milagrosa, nunha tradición que xa cumpriu máis de 600 anos. Na actualidade o día do Voto de Chanteiro é festa local en Ares e Mugardos.



Texto de Fuente: Juan A. Carneiro Rey

FOTOS: INICIARTE.

6/11/17

Mosteiro de san Lourenzo de Carboeiro: exteriores e porta sur


O exterior responde á organización interna: centran a atención a porta principal e a sur, e os poderosos volumes da impresionante cabeceira. A maior forza correspóndelle ao enorme cubo semicircular da cripta que lles serve de base ao deambulatorio e á capela maior; o recurso á cabeceira da catedral de Ávila é case un tópico obrigado. As masas semicirculares non só predominan no muro da cripta, senón tamén na cabeceira da igrexa alta, interrompidas só por pequenos contrafortes prismáticos e por ventas sobrias e sinxelas. A ausencia, case total, de decoración realza e potencia as liñas e volumes graduados de cada parte da cabeceira. O conxunto resulta claro, audaz e excepcional en Galicia. Séguelle a distancia a masa cúbica das torres, en especial a do norte, que sobresae por riba das cubertas do templo e que carece de ornamentación.

Na cabeceira e no cruceiro destaca a rexa gradación dos alicerces dos muros. Estes articúlanse por medio de contrafortes prismáticos que se levantan onde estean os arcos do interior. No segundo tramo do muro norte téndese un arco de medio punto entre os contrafortes e debaixo del ábrese a porta máis sinxela do edificio. Esta porta moldura o arco con bocel e media cana, e está descentrada con respecto ao eixe do tramo no que se abre. Pouco ten que ver coas demais portadas. Os muros rematan con canzorros practicamente lisos, tabicas sen decorar (agás na capela sur, pois alí algunha presenta cuadrifolios estilizados) e cubertas en nacela.

No extremo norte do cruceiro ábrese a porta que debería comunicar co mosteiro. Destaca lixeiramente do muro e ábrese entre dous contrafortes. O arco apoia nunha columna por lado con capiteis vexetais, dos cales falta un, e cimacios con palma mateanas. O arco, semicircular, moldúrase cun bocel vigoroso de medias canas. O torna-chuvias ornaméntase con follas radiais esquemáticas reviradas no remate. Os deteriorados ángulos salientes de anxos con carteis teñen tamén unha clara filiación mateana e notable calidade na talla. Entre os contrafortes téndese un beirado sinxelo con canzorros vexetais e arriba ábrese un rosetón con decoración cruciforme  e óculo con follas coma as da chambrana.


A PORTA SUR

O flanco sur organízase de maneira similar ao norte e debe ter un pórtico de madeira sinxelo esteado nas ménsulas colocadas aos lados dos contrafortes. No tramo inmediato á fachada principal ábrese a porta de mellor calidade escultórica de todo o edificio. 

As dúas arquivoltas, de medio punto, posúen unha decoración mateana extraordinaria. A maior presenta cuadrifolias espléndidas de labra carnosa, con trépano e voluminoso botón central; este botón foi absurda  e barbaramente mutilado en todas, menos nunha. 



O arco menor presídeo un Cristo sedente que vendí e sostén un libro coa man esquerda apoiado no xeonllo; a roupa deixa translucir a anatomía. A cada lado dispóñense tres anxos de ás estendidas, coas mans en actitude de oración e unha calidade notable na roupa. Todas as figuras foron mutiladas, especialmente as cabezas. Ten torna-chuvias con follas radiais de volume considerable e puntos trepanados revirados no remate.

Os demais elementos da porta foron espoliados: desapareceron as catro columnas, os capiteis e as tres figuras que ían encaixadas no tímpano. Os ángulos salintes, de anxos con carteis, tamén foron mutilados. As únicas pezas que se conservan son os cimacios, decorados con follas e froitas vizosas quen penduran dun talo ondulante. A calidade da talla é grande e claramente mateana polo tema, disposición e tratamento. Débese, probablemente, ao escultor que labrou unha parte das pezas da porta principal, aínda que nesta porta sur non parece que lle axudasen os seus colaboradores, feito que lle dá ao conxunto unha homoxeneidade e un valor maior.

Ramón Yzquierdo Perrín. Arte protogótica. En Galicia XI. Arte. Proxecto Galicia. Hércules Ediciones. pp 170-177

Fotografías: INICIARTE

1/11/17

Sen Comentarios: Xestoso do Courel-1

Na contorna de Xestoso do Courel. A pobreza das montañas:













31/10/17

Dez anos


Hai xa dez anos que iniciamos a viaxe con INICIARTE.

Con 1.600 entradas foi, é e será un pracer continuar compartindo esta viaxe.


Moitas grazas.

30/10/17

Mosteiro de san Lourenzo de Carboeiro: fachada principal


A fachada principal articúlase en función das naves; a porta está enmarcada por vigorosos contrafortes que se unen, na parte das naves laterais, con arcos de medio punto, baixo os que se encontran rosetóns con decoración xeométrica sinxela descentrados con respecto ao eixe das naves. Na rúa central ábrese unha porta que tiña enriba un rosetón grande, que se perdeu no século XIV cando se construíu a torre nordeste. Entre portada e rosetón mantense un beirado sinxelo. Repítese, pois, a superposición da porta e rosetón de Ourense, Portomarín e Ribas de Miño, e que tamén houbo en Santiago.

Esta portada foi espoliada, xa que lle roubaron as catro columnas e os capiteis que tiña a cada lado, e tamén dous dos tres relevos do tímpano, ademais doutras mutilacións que sufriu. Nos cimacios labráronse motivos vexetais, basicamente talos ondulados con follas e froitos nos que se advirten varias mans, igual ca no resto da portada. As catro arquivoltas, de medio punto, moldúranse en escocias amplas recubertas, en tres, por follas transversais grandes con tratamentos diferentes; a calidade descende de maneira evidente desde a menor ata ata a maior. Na primeira, a carnosidade das follas, o volume e os puntos trepanados constitúen os trazos máis destacados; tamén se mantén na seguinte un nivel elevado, pero este baixa na terceira, ornamentada cun tema propio dos seguidores máis destacados de Mateo: os anciáns que tocan música para honrar o Cordeiro. Respéctase, basicamente, a disposición por parellas e –igual ca en Portomarín- introdúcense instrumentos novos (por exemplo, as frautas). A calidade da arquivolta maior é similar á destes personaxes, e o mesmo ocorre coas follas do torna-chuvias.






Na talla destas arquivoltas participaron, polo menos, dous artistas de calidade e formación desigual: o primeiro debe ser un seguidor de Mateo que destaca pola valía, saber e amplitude de repertorio; o segundo, quizais un discípulo do primeiro, é menos delicado e habelencioso, e segue as pautas marcada por aquel.

As xambas rematan en ángulos salientes decorados con anxos con carteis; sobresae, pola maior calidade, o da dereita. O tímpano tiña no centro unha figura de Cristo sedente, que vendí coa destra e coa outra suxeita un libro pechado sobre o xeonllo. Está decorado, barbado, con nimbo crucífero e rostro sereno. Flanquéao aos lados os catro símbolos dos evanxelistas, superpostos dous e dous; só os dous da esquerda, Mateo e Lucas, permanecen no seu sitio, aínda que deteriorados; os outros dous e o pantocrátor consérvanse no Museo Marés. De novo o mestre principal, podémoslle chamar o mestre de Carboeiro, debe ser o autor deles.

A valoración que se fixo desta portada pecou un tanto por exceso como por defecto. Algúns pensan nunha participación directa do mestre Mateo ou nunha inmediata supervisión deste. Para outros, pola contra, a calidade é un pouco baixa e froito dunha ruralización. O único certo é que o autor era un seguidor de Mateo que coñecía os seus repertorios iconográficos e ornamentais, así como as técnicas que el utilizaba, aínda que non chega a igualalo. Ten, non obstante, forza pata formar algún seguidores que se amosan torpes, a pesar do seu desexo de emulalo.

O mestre de Carboeiro era, pois, un artista formado con Mateo e coñecedor da arte de Borgoña. Debeu realizar a cabeceira e, quizais, o cruceiro, os muros perimetrais, a porta sur e a maior parte das pezas da principal. A dedicación a Carboeiro debeuse prolongar bastantes anos. Se cadra o colaborador máis inmediato, o que lle axudaba na portada occidental, rematou a obra ao suprimir as proxectadas e iniciadas bóvedas antes os problemas que supuxo o derrubamento da esquina noroeste do cruceiro. A este segundo mestre poderíase deber tamén a porta norte. Con estes artistas colaboraron outros que deixaron a súa pegada nos capiteis, feito que explica as diferencias que se observan neles.

O inicio das obras coñécese polos epígrafes da base da cripta e do muro sur da igrexa alta do ano 1171, pero ignórase a data de conclusión. O único dato, relativo, é a doazón ad opus que, no ano 1193, efectúa dona Urraca Fernández, filla do conde don Ferrán Pérez de Traba. Quizais o templo non se concluíu ata os últimos anos do século XII, xa moi preto do ano 1200, como corresponde ao estilo e aos autor.

Ramón Yzquierdo Perrín. Arte protogótica. En Galicia XI. Arte. Proxecto Galicia. Hércules Ediciones. pp 170-177

Fotografías: INICIARTE

23/10/17

Mosteiro de san Lourenzo de Carboeiro: a igrexa alta


A igrexa alta ten planta de cruz latina, con tres naves no brazo maior e unha no cruceiro. A capela maior é poligonal e arredor dela desenvólvese un deambulatorio de cinco tramos con tres capelas. Esta cabeceira constitúe a parte máis complexa e de maior calidade de todo o  conxunto, tanto desde a perspectiva arquitectónica como ornamental, agás as portadas. É, ademais, unha parte que chegou casa intacta aos nosos días, un conxunto unitario no que todo parece proxectado e realizado por un mesmo mestre axudado por uns colaboradores que seguen as súas directrices.

A capela maior semidecagonal queda limitada por columnas lisas grosas que articulan, ao mesmo tempo, os tramos do deambulatorio. Levántanse sobre penas altas, que coinciden coas columnas da cripta, e teñen bases de tipo ático con gadoupas. Rematan en capiteis vexetais e os cimacios decóranse con motivos xeométricos como liñas en zigzag, rombos aliñados e outros motivos frecuentes no románico avanzado. Nestes cimacios estean arcos apuntados e sobre-alzados que, como sinalou o profesor Azcárate, teñen por obxecto gañar altura e constitúen un sistema similar ao que se utilizou en mosteiros do Císter. Tamén apoian neles as columnas pequenas que reciben os nervios da bóveda e que, ás veces, destacan sobre o cimacio. As follas dos capiteis presentan a miúdo eixes perlados. Na parte alta ábrense ventas con arco de medio punto moldurado e tornachuvias con festón de arcos que apoian en columnas acobadadas; nos capiteis, de follas estilizadas, non faltan as socorridas perlas.

O arco triunfal da capela maior é de medio punto, sección prismática e estea en columnas embutidas con capiteis de estilizada decoración vexetal. Aos lados levántanse os arcos que levan ao deambulatorio, tamén de medio punto, dobrados, con peralte ao igual dos formeiros e faixóns das naves laterais.

Nos extremos do cruceiro ábrense capelas semicirculares incrustadas no grosor dos muros, especialmente longos por mor das torres que se levantan á altura do primeiro tramo do deambulatorio.

O deambulatorio, froito da proxección de cada un dos lados do remate da capela maior, consta de cinco tramos trapezoidais con tres capelas radiais, tanxentes entre si, nos centrais. Nos extremos ábrense as portas de acceso á escaleira de caracol que conduce á cripta e ás torres. Cada tramo do deambulatorio cóbrese con bóveda de crucería cuadripartita. (…) Os arcos que articulan os tramos son iguais aos da entrada ao deambulatorio, pero sen dobrar, e estean nas columnas da capela maior e nos piares que se forman entre as absidais. 

O tímpano norte da porta de acceso á cripta decórase cunha cruz de tipo prerrománico e o sur cunha estrela de seis puntas flanqueada por flores e arcos de ferradura pequenos.

As capelas absidais teñen cabeceira semicircular precedida dun tramo recto. O feito de que sexan tanxentes entre si é unha peculiaridade única entre todos os deambulatorios galegos do século XII, nos que sempre se produce unha alternancia de tramos con e sen capela, segundo o modelo utilizado en Santiago.(…)

O cruceiro, de nave única, divídese en cinco tramos mediante arcos apuntados sobre columnas embutidas. As bases teñen, por veces, plinto semicircular e diversos motivos ornamentais, entre os que destaca un con palmas aneladas. (…)



As tres naves do brazo maior da cruz sepáranse por medio de piares compostos que soportan os arcos faixóns e os formeiros. Teñen un núcleo prismático ao que se unen, en tres das frontes, outras tantas columnas. O único lado que non ten columna ata a base do piar é o que mira cara á nave maior; nese lado truncan á altura dos capiteis dos formeiros e rematan en ménsulas sinxelas. As bases reiteran o esquema ático e algunhas decoran o plinto con motivos xeométricos sinxelos.


Todos os capiteis se ornamentan con follas estilizadas adheridas ao núcleo. Segundo o tratamento, distínguense varios tipos que revelan non só o traballo de diversos canteiros, senón tamén diferentes tendencias artísticas. En primeiro lugar encóntranse os capiteis de follas recortadas que seguen esquemas de tradición mateana, nalgún caso incluso con eixes perlados ou sogueados. Outros rematan con volutas pequenas ou, se non, as follas, dispostas nunha ou dúas ordes, rematan en bólas pequenas. Finalmente, algún capiteis presentan un entrelazado de cintas sinxelo (…).

Os arcos formeiros son de medio puntos, dobrados, considerablemente sobre-alzados e de sección prismática. A factura evoca os da catedral de Santiago e para a reconstrución que se fixo foi necesario tallar bastantes doelas. Os faixóns da nave central eran lixeiramente apuntados, coma os do cruceiro, mentres que os das naves laterais teñen a mesma directriz dos formeiros. Por un dos extremos estean en columnas inseridas; levantadas sobre un banco de fábrica de aresta moldurada. Unhas ventas sinxelas con cortes nesgados iluminaban as naves; a esta iluminación tamén contribúen os rosetóns da fachada principal que aínda existen.

Sobre a porta principal, no grosor do muro, practicouse unha galería á que se accede pola escaleira de caracol situada ao final da nave norte e que permite, igualmente, subir á torre da fachada. A súa construción causou a perda do rosetón grande que nela se abría e fixo necesario un corredor, así como a asimetría das partes altas do frontispicio. Corredor, rosetón grande e escaleira embutida no muro repítense nas fachadas de Santiago, Portomarín e Ribas de Sil, isto é, en obras que proxectou o mestre Mateo ou os seus discípulos máis sobranceiros.



As naves laterais cóbrense con bóvedas cuatripartitas con nervios que se enlazan xuntos aos arcos, moldúranse coma os do deambulatorio e decoran as claves de maneira similar ás destas. (…)

Ramón Yzquierdo Perrín. Arte protogótica. En Galicia XI. Arte. Proxecto Galicia. Hércules Ediciones. pp 170-177.


Fotografías: INICIARTE

16/10/17

Mosteiro de san Lourenzo de Carboeiro: introdución e cripta


O seguinte texto é anterior ao último arranxo do mosteiro.

Para ver os seu expolio, o seguinte artigo e para coñecer as bases da súa rehabilitación o seguinte texto.

(…) Outra das obras que, pola complexidade arquitectónica e pola riqueza ornamental e iconográfica dalgúns elementos, foi atribuída, ás veces, á actuación do propio mestre Mateo, ou a algún dos seus colaboradores máis directos, é a de San Lourenzo de Carboeiro. Por iso, quizais, atraeu a atención de numerosos investigadores; as opinión poden variar sobre determinados aspectos, pero todos os autores coinciden en salientar o valor de tan singular monumento, máis próximo a Santiago ca a Ourense ou Portomarín, que se construíu ao mesmo tempo có Pórtico da Gloria, ao longo do último cuarto do século XII, e que debeu rematar, probablemente, nos primeiros anos do XIII.



O estudo de Carboeiro revela a presenza de artistas de diferente formación e de capacidades tamén distintas. Probablemente, esta edificación concentrou un grupo de xente de distinta procedencia que intercambiarían opinión e experiencias. A transcendencia de Carboeiro non queda, pois, reducida á propia igrexa, senón que lle deu vida a un obradoiro no que se formou un grupo de artistas que difundiron o seu estilo por unha zona relativamente ampla e ata unha data próxima ao ano 1225.

Na época prerrománica había aquí un pequeno mosteiro que, aínda que ás veces se creu que o fundaran o conde don Gonzalo e a súa esposa, xa existía antes. De calquera xeito, o século X resultou confuso e turbulento para Carboeiro. Non obstante, durante as dúas centurias seguintes o auxe foi continuo e a prosperidade económica favoreceu a renovación dos edificios monásticos e mais da igrexa, iniciada no último cuarto do século XII, momento no que gozaba do favor real, o mesmo ca durante o século XIII. Os privilexios e doazóns de Afonso VII, Fernando II, Afonso IX, Fernando III, Afonso X e Sancho IV foron especialmente significativos. Pero, avanzado o século XIII e, sobre todo, durante o XIV e o XV, a crise que lle afecta ao mosteiro acentúase, feito que determina a súa anexión a San Martiño Pinario no ano 1499, confirmada por Alexandre VI ao ano seguinte. Queda como propiedade do grande mosteiro santiagués, por iso a desamortización supuxo un abandono irremediable, que fixo que o edificio se arruinase contra o 1880. (…)

O monumento levántase nunha pequena península formada por un dos meandros do río Deza, nun lugar de singular beleza do concello de Silleda; esta situación, xunto coa orientación litúrxica da planta, condicionou seriamente o desenvolvemento da obra. As naves son máis curtas do que se podería esperar, aínda que, en xeral, respectan unas proporcións correctas. A forte pendente do terreo contra o leste obrigou á construción dunha cripta que permitiu edificar a complexa cabeceira da igrexa superior cun deambulatorio de capelas radiais. É unha solución única en Galicia que se vinculou á actividade de destacados seguidores de Mateo.



A CRIPTA
A cripta consta de tres capelas radiais, cada unha cun tramo recto e remate semicircular; polo exterior englóbanse nun xigantesco cubo que lembra a impresionante mole do “cimorro” da catedral de Ávila. Unhas estreitísimas seteiras, que a penas a iluminan, son as únicas aberturas. Fronte ás capelas levántanse catro monumentais columnas cilíndricas, rematadas en caveto, que dividen a cripta en cinco tramos que se corresponden cos do deambulatorio da igrexa alta. Polo oeste un muro recto pecha a cripta; entre el e as columnas queda un espazo que actúa como eixe planimétrico do conxunto que se cobre cunha singular bóveda. Nos extremos desembocan as escaleiras de caracol que conducen ata o deambulatorio. A cripta carece de ornamentación, agás un entrelazo cruciforme no intradorso dun arco.


Esta cripta non ten precedentes nin paralelos en Galicia, xa que a da catedral de Santiago é moi diferente, tanto desde o punto de vista estilístico como espacial. Lambert sinalou unha influencia borgoñona, especialmente nas columnas grandes, proveniente do mestre Mateo ou ben dun mestre borgoñón que viñese a Galicia. Máis verosímil parece, sen embargo, que sexa obra dun colaborador de Mateo coñecedor da arte borgoñona. No exterior unha inscrición recolle a data do primeiro de xuño do ano 1171.

Texto de: Ramón Yzquierdo Perrín. Arte protogótica. En Galicia XI. Arte. Proxecto Galicia. Hércules Ediciones. pp 170-177.

Fotografías: INICIARTE.