12/2/19

Igrexa de Nosa Señora dos Remedios ou do Camiño (Tiobre, Betanzos, A Coruña)




Para coñecer algo máis deste santuario empregaremos, en primeiro lugar, un texto traducido e adaptado de “Galicia, pueblo a pueblo”:

A tradición-lenda conta que a D. Rodrigo Bermúdez de Osorio, dono dos cotos e lugares de San Pantaleón dás Viñas e veciño de Betanzos, a finais do século XV, no camiño que vai de Betanzos a San Pantaleón, unha luz sinaloulle o lugar onde debía acharse a imaxe da Virxe. Comezaron os traballos de excavación e pronto apareceu unha pequena imaxe de pedra, admirablemente tallada e en moi bo estado de conservación.

(…) Naquel lugar, un altozano pertencente ao castro e parroquia de San Martín de Tiobre, onde estivo situado o enclave primitivo de Betanzos, chamado "Betanzos o Vello"  levantouse unha pequena capela para honrar a Nosa Señora de Ribacavada (probablemente, así chamada, por ter que cavar na rivera do altozano) ou Nosa Señora do Camiño, nome oficial que consta na placa de azulexo pegado á fachada principal do santuario; pero o nome popular é o da nosa Señora dos Remedios, polos moitos milagres de remedios e curacións de diversos males que se lle atribúen á intercesión da Virxe en devandito santuario, que prevaleceu por encima dos outros dous títulos. A Virxe dos Remedios é, por decisión dos brigantinos, protectora, vixía e gardiá da capital histórica das Mariñas.

É de observar que o santuario está situado na confluencia dun cruzamento de camiños que eran os que daban acceso á cidade brigantina e ademais usaban séculos atrás, por unha banda, os europeos do Norte que desembarcaban en Ferrol e detíñanse aquí durante a súa peregrinaxe á tumba do Apóstolo Santiago; por outro os peregrinos xacobeos que viñan de Oviedo, atravesando polo antigo Camiño Real (popularmente A Croa).

Para a parte máis histórico artística guiarémonos pola profesora Vila Jato

 “(Entre os colaboradores de Juan de Herrera en Galicia) destaca GARCÍA DE VELASCO, aparellador seu nas obras do mosteiro de Monfero. As noticias que del temos son moi tardías, xa que, salvo a súa mención no testamento de Herrera, onde se lle denomina “aparellador da obra de Monfero”, soamente está documentada a súa intervención na Igrexa de Nosa Señora dos Remedios ou do Camiño en Tiobre (Betanzos), contratada en 1599 e que se principiara a construír, sobre o espazo dunha antiga capela, en 1568, segundo consta nunha inscrición existente na cornixa do frontón da fachada, na que se di que “foi fundado o día 6 de maio de 1568, con esmola de fieis e peregrinos, sendo reitor Alonso Martínez de prol, mordomo de Rodrigo García e procurador o escribán Alonso Pérez de Villarraso”.

Comezando pola fachada, as obras avanzaron moi de vagar, xa que no ano 1599 García de Velasco fai as trazas da capela maior e ciborio do cruceiro, contratándose con el a obra ao ano seguinte. En canto á fase inicial de construción do santuario, algunhas referencias documentais poden levar a atribuíla a Juan de Herrera, ao menos en canto á traza, xa que polo testamento do arquitecto trasmerano sabemos que traballou durante algún tempo en Betanzos, concretamente na ponte e, o que é máis significativo, declara que estaba ofrecido en romaría a Nosa Señora de Betanzos, o que proba que coñecía e veneraba este lugar de peregrinación.




A Herrera pode, pois, atribuírselle a fachada, dun severo clasicismo no seu alzado, cun corpo rectangular dividido en altura en dous andares por cornixa resaltada e un frontón triangular como remate. No corpo inferior ábrense tres portas de arco de medio punto que se corresponden coa nave, e nas súas trompas hai dous bustos con imaxe femininas identificadas como Santa Ana e a Virxe co Neno. O segundo corpo está partido por unha ventá semicircular que ilumina directamente o interior do templo e encol del, separado pola potente cornixa, un frontón triangular cun busto de Pia Eterno no centro e dúas esculturas de San Martiño e San Roque como acroterios. Ten pois esta fachada un indubidable aire vignolesco, novo na arquitectura galega e que, dentro da súa modestia, non deixa de recordar o grande frontispicio da fachada do mosteiro do Escorial.

A primeira fase construtiva da igrexa concluíu á altura do cruceiro, xa que a partir de alí tanto a cuberta do ciborio como as capelas laterais e o presbiterio contratáronselle a García de Velasco, que repite nelas un esquema xa empregado tanto nas bóvedas do claustro de Monfero como, no que respecta ás vieiras das esquinas da capela maior, na sancristía do mosteiro de Sobrado, o que leva a pensar que cando Velasco se compromete a facer a obra tal vez estea lembrando ideas e suxestións do seu defunto mestre”.

Mª Dolores Vila Jato. "Galicia na época do Renacemento. Arquitectura". En Galicia. Arte XII. A Coruña Ed. Hércules, 1993, pp. 108-111

Fotos: INICIARTE

4/2/19

Igrexa de Santiago de Mens (Malpica, A Coruña). Exteriores


Texto do profesor Yzquierdo sobre esta fermosa capela:

"Quizás o último templo no que influíu a basílica de Santiago (refírese o autor á basílica mandade edificar polo rei asturiano Afonso III)  é o do antigo mosteiro de Santiago de Mens (Malpica, A Coruña). Aínda que (…) podemos seguir afirmando que en “Santiago de Mens, tampouco se sabe dos seus fundadores, nin do tempo”, (…) tamén é posible  pensar que, igual ca outros cenobios de orixe prerrománica, foi construído durante o episcopado de Sisnando, ao que, por certo, fai monxe san Bieito, e sitúa baixo a súa obediencia.

Absida románica

A primeira referencia documental está datada na era 1220 –ano 1182-. Trátase dunha doazón que fai dona Urraca Gundisalvi ao mosteiro de Antealtares, e entre os seus bens menciónase o de Mens. Ata os primeiros anos do século XVI nada se volve saber. Daquela foi anexionado por frei Rodrigo de Valencia a san Martiño Pinario, confirmando a unión o papa Xulio II mediante unha bula do ano 1509. Pouco tempo despois xorde un preito entre o mosteiro compostelán e a colexiata da Coruña pola posesión do priorado de santa María de Cambre. En 1531 ambas comunidades alcanzan unha concordia, sancionada por unha bula do papa Paulo III en 1536, segundo a cal san Martiño Pinario cede os seus dereitos sobre os priorados de san Tomé de Monteagudo e Santiago de Mens, entre outros que se relacionan.

A antiga igrexa chegou ata nós despois de sufrir dúas reformas grandes: a primeira en época románica, construíndose a totalidade da cabeceira, obra importante e de calidade, que, sen embargo, obrigou á demolición da primitiva; a segunda afectou á fachada occidental e ao último tramo das naves; un epígrafe gravado no campanario infórmanos do seu autor e ano: “Fíxose e foi dirixida polo cura don Francisco Insua. Ano de 1884”.



Fachada occidental de finais do século XIX

As tres naves, das que a central é moito máis longa, teñen tres tramos nas laterais, e un máis, hoxe a nivel superior, na central. É seguro que ao construír a fachada principal cortaron o cuarto tramo nas colaterais, como revelan os arcos tapiados a ambos lados do estraño corpo saliente resultante. Sérvenlles de separación ás naves piares de sección cuadrangular, que na base teñen, o mesmo ca no coroamento, o habitual corte en bisel. Nos muros que van sobre tales arcos son manifestas as reformas, particularmente nos extremos leste u oeste.


Lados norte e sur, onde pode apreciarse a reforma románica que eliminou un tramo da igrexa orixinal.

En toda a obra empregáronse as pedras de cantería, agás no muro norte que é de cachotería, fóra dos cabos e da parte superior, é dicir, naquelas zonas onde se efectuaron modificacións nos séculos XII e XIX. Na primeira destas centurias abriuse ao medio unha porta, rematada por un lintel pentagonal, hoxe cegada, e colocáronse dous epígrafes que teñen as letras non afundidas, senón en relevo. Nun, segundo Castillo, lese a data de 1134, que relaciona coas modificacións románicas; é unha datación temperá, tendo en conta as habituais para este estilo en Galicia. Tamén son de cachotería algunhas partes do muro sur, aínda que ao engadirlle a sancristía resulta máis difícil o estudo dos seus paramento.



Porta románica do muro sur

A falta de contrafortes nas naves, o seu largor e altura, en particular da central, así como as proporcións do edificio, fan obrigada a cuberta de madeira, hoxe tamén a dúas augas. (…) polo tanto esta igrexa formaría parte do mesmo grupo de edificios influídos pola basílica compostelá de Afonso III e Sisnando.

(…) Á vista do exposto, creo que a construción da basílica de Santiago por parte do rei Afonso III e do bispo Sisnando, nos últimos anos do século IX, non foi obra estéril, senón que tivo en Galicia, e de maneira particular arredor de Compostela, unha influencia importante. Nela o prelado debeu ter unha directa participación, documentalmente demostrada no caso da Corticela, no de Ansemil  e no de Mens. (…) A cronoloxía destas igrexas ten na consagración da basílica de Santiago unha obrigada referencia, xa que en ningún caso sería anterior ao ano 900 nin, probablemente, tampouco posterior ao 920, data da norte do seu promotor e impulsor, o bispo Sisnando".

Ramón Yzquierdo Perrín. Arte Prerrománica. Arte prerrománica asturiana en Galicia. En Galicia. Arte. Arte medieval (I).  A Coruña, Ed. Hércules, 1993. Pp.93-95.

Persoalmente gosto especialmente da calidade da porta sur románica, da súa ábsida románica e dos seus canzorros.

























Capiteis románicos da ábsida:




28/1/19

Igrexa de Santa María de Meira (Lugo): fachada occidental



O tímpano ten no centro un recadro no que se labrou en baixorrelevo un Agus Dei que apoia o pao da cruz nunha das patas dianteiras. Esta cruz, de brazos iguais e extremos alongados, decórase con círculos que rodean xemas, cousa que a converte na parte máis realista do tímpano. Aos lados atópanse uns arbustos xeometrizados; do xemolo central destes arbustos parten simetricamente flores ou froitos que penduran cara a abaixo. Aínda que a asociación do Agnus Dei con flores é bastante frecuente en tímpanos galegos datables contra o 1200, a presenza de arbustos coma os de Meira son excepcionais –só no de San Martiño de Berselos (Baralla, Lugo) vemos un arbusto pequeno diante do cordeiro-. Quizais os máis parecidos aos de Meira sexan os que decoran o lintel da porta sur de San Salvador de Sarria (Sarria, Lugo), no que aparecen flanqueando unha representación do Salvador. Esta relación iconográfica con representacións critolóxicas parece, pois, innegable e este feito quizais haxa que poñelo en relación co seguinte texto do Apocalipse: “Nas dúas ribeiras do río hai árbores de Vida, que dan froito doce veces, unha cada mes; as follas sérvenlles de menciña aos xentís”.

O lintel do tímpano, igual cás xambas e cós ángulos salientes, presenta molduras redondas nas esquinas e medias canas na parte central, decorada con botón. A asimetría dos ángulos salientes é inusual.

Un par de columnas acobadadas, de fustes lisos, levántase sobre peañas de plintos decorados nos que se utilizaron motivos xeométricos e vexetais, e tamén cintas finas con perlas diminutas, motivo que se repite nas poutas. Capiteis de follas estilizadas similares a outros do interior da igrexa sérvenlles de remate ás columnas e enriba deles van os cimacios, con decoración vexetais diversas, que se prolongan para estear a arquivolta maior. Os cóbados están labrados en bocel. Moitos destes motivos ornamentais vólvense empregar na portada occidental.

A fachada principal acusa, en parte, a estrutura interior; así, a rúa norte é máis baixa cá Central, aínda que a existencia dunha torre no remate da nave sur fai que esta sexa a máis alta. No extremo norte levántase un contraforte groso que acaba de forma gradual e outros dous flanquean a central. No remate da nave norte abríase unha porta coas xambas arqueadas para formar uns ángulos salientes pequenos que sosteñen un lintel pentagonal; no lado sur álzase unha torre cuadrangular que culmina unha pequena e reformada espadana posterior.

A rúa central, situada na nave maior, ten na parte inferior unha arquivolta semicircular ampla e abucinada, formada por catro arcos moldurados e decorados nas roscas e intradorsos con rosetas, flores e talos ondulantes con follas de diferentes tipos. As tres primeiras apóianse noutros tantos pares de columnas acobadadas e a maior en ménsulas embutidas nos contrafortes que limitan a rúa.

As bases das columnas repiten o esquema ático e, igual cás da porta sur, decoran os plintos con diferentes motivos xeométricos, vexetais e cintas perladas, aínda que o seu estado de conservación é deficiente, sobre todo nas da esquerda. Os fustes son lisos e monolíticos, e os  cóbados que quedan entre eles están labrados en bocel. Os capiteis, todos con decoración vexetal, presentan diversas solucións e, en xeral,  un tratamento meticuloso no que abundan as perlas diminutas; consérvanse ben, menos o dereito da arquivolta menor, que está moi erosionado. Nos cimacios predominan os talos ondulantes con follas variadas, pero sen que falten os motivos xeométricos. Por outra banda, as xambas perfílanse en bocel con media cana intermedia e forman uns ángulos salientes nos que estea o tímpano, liso e monolítico. Nas follas das portas aínda se encontran peculiares ferraxes medievais.

Sobre a arquivolta ábrense dúas ventas rematadas con arco de medio punto. O perímetro destes dous vans está moldurado con sobriedade. Algo máis arriba corre unha pequena imposta que sinala o tránsito cara ao segundo corpo no que se abre un enorme rosetón que o abarca case por completo e que, tanto por dentro como por fóra, decora o óculo con tripla rosca de motivos vexetais estilizados similares aos que xa observamos nas arquivoltas. A decoración parte dun círculo central polilobulado do que arrincan uns raios nos que estean arcos de medio punto; así, o conxunto desta decoración xeométrica debuxa unha flor descomunal con botón central, organización que se remite noutros coetáneos tanto dentro coma fóra de Galicia. Esta rúa central culmina coas vertentes do tellado nunha cornixa pequena e lisa; sobre ela alzábase, algo retirada, unha espadana pequena cun único oco que foi suprimida durante a restauración efectuada na igrexa arredor do ano 1988 e que era un engadido moi posterior á fachada.

Ramón Yzquierdo Perrín. “A arte do Císter”. En Galicia. Arte. Arte medieval (II). Tomo XI. A Coruña, Hércules, 1993, pp. 19-69. Texto das páxinas 32-39.

Fotos: Jesús García Devesa e Francisco Méndez García.