A mesquita de Bab al Mardum ou igrexa do Cristo da Luz (Toledo): Orixes e exteriores

Na miña última visita a Toledo entrei, por fin, nesta mesquita.

O texto é unha adaptación de Toledo Munumental.

Situada xunto a unha das portas do recinto amurallado é un dos monumentos máis importantes da arquitectura hispano-musulmá e mudéxar en España. Este valioso edificio milenario, supón un exemplo único da pervivencia da arte da Al-Ándalus: unha mesquita ou pequeno oratorio de época califal á que dous séculos despois, ao ser transformada en igrexa vai engadir unha ábsida seguindo o estilo do edificio primitivo dando lugar á arte mudéxar.

A inscrición descuberta en 1899 permitiu datar o edificio no ano 999 da nosa era e vinculalo á prestixiosa familia dos Banū l- Hadīdī:

“Basmala. Fixo levantar esta mesquita Ahmad ibn Hadidi, do seu peculio, solicitando a recompensa ultraterrea de Allah por iso e terminouse, co auxilio de Allah, baixo a dirección de Musa ibn Ali, o arquitecto, e de Saada, concluíndose en  Muharraq do ano trescentos noventa” (Inscrición fundacional, 13 de decembro do ano 999/11 de xaneiro do ano 1000).

 

A historia dos seus nomes

A Mesquita recibe o nome árabe de Bab ao- Mardum pola próxima porta deste nome, tal como chamáballa no momento da conquista de Toledo por Afonso VI (1085) aínda que un século despois pasou a ser dos Cabaleiros da Orde de San Xoán como ermida da Santa Cruz.

Pero o nome máis habitual que recibe: do Cristo da Luz, débese a distintas historias sen base documental que forman parte da tradición desde a conquista cristiá e das que tan só quedan os testemuños da talla dun Cristo chamado da Luz, actualmente no Museo de Santa Cruz e dunha desaparecida imaxe da Virxe da Luz.

Conversión en igrexa cristiá

Un documento de 1183 incluído no Libro de Privilexios da Orde de San Xoán de Xerusalén dános noticia da doazón por parte de Domingo Pérez e a súa muller Xuliana da chamada casa da Santa Cruz “que fose mesquita de mouros xunto á porta de Beni  Abardom” a esta Orde militar para que a convertan na súa capela e oratorio.

Tres anos despois, o arcebispo Gonzalo consagra este lugar que pasa a ser chamado igrexa de Santa Cruz, dos irmáns hospitalarios. A súa peculiar estrutura arquitectónica complicaba a súa adaptación ao uso parroquial polo que finalmente converteuse en capela privada ao engadírselle unha ábsida no seu costado oriental.

 

Unha copia en miniatura da mesquita de Córdoba

Os seus elementos construtivos e decorativos, como bóvedas, arcos de ferradura con  peralte,  dovelaje,  arquerías, cimacios de planta cruciforme…, teñen unha inspiración clara na Mesquita de Córdoba, e especialmente na ampliación da sala de oración ordenada polo califa Al- Hakam II, tan só 30 anos antes. As bóvedas son réplicas fragmentadas ou completas das bovediñas trazadas na capital da Al-Ándalus. Con todo aquela construíuse en pedra e nesta, os muros constrúense en ladrillo con morteiro de cal, as fachadas con cachotería encintada e o muro de  quibla, ao sueste e o muro suroeste reutiliza a  sillería.

Fachadas debuxadas en ladrillo

A fachada da rúa do Cristo da Luz que é a que ostenta a inscrición, está formada por tres arcos: de medio punto o central,  pentalobulado o esquerdo, e de ferradura prolongada o dereito. Segundo os arqueólogos en orixe nunca foron portas senón xanelas da fachada lateral. Por encima, un segundo corpo con arcos de ferradura cegos entrecruzados, e sobre eles, unha franxa calada de ladrillos formando unha rede de  rombos, enmarcada por ladrillos en esquina que serve de base á inscrición en letra cúfica.

A que fose fachada principal, hoxe ao noroeste ten tres arcos de ferradura prolongada, acubillados por tres arcos de medio punto enmarcados con cintas de ladrillo, en referencia ás múltiples e dobres  arquerías da Mesquita de Córdoba. No terceiro corpo unha franxa de arcos de ferradura cegos baixo arcos trilobulados é coroada por unha dobre franxa de ladrillos en esquina.

FOTOS: INICIARTE

A sinagoga do Tránsito (Toledo)

Na miña última visita a Toledo e,trei, por fin, nesta sinagoga. O texto é un resume da Wikipedia e as fotos son de INICIARTE.

A sinagoga do Tránsito, ou sinagoga de Samuel ha-Leví, situada na cidade de Toledo, é un edificio do século XIV dirixida baixo o mecenado de Samuel ha- Levi en tempos do rei Pedro I. É unha sinagoga construída en estilo mudéxar na que destaca a Gran Sala de oración ornamentada con  arquiños que permiten a entrada de luz exterior e  frisos  policromados en xeso decorados con motivos vexetais, xeométricos e  epigráficos, ademais de motivos heráldicos da coroa de Castela.

Contexto histórico

A sinagoga foi construída entre os anos 1357 e 1363, segundo as inscricións que aparecen no propio edificio. Foi realizada por orde de Samuel ha- Leví, membro da comunidade xudea que, entre outros cargos, foi conselleiro e  almoxarife do Reino de Castela durante o reinado de Pedro I de Castela. A construción realizouse a pesar da existencia da prohibición de erixir sinagogas, feito que figura nas Sete Partidas de Alfonso X, pero incluíase unha provisión que permite á Coroa facer excepcións a esta norma. Iste foi o caso da Sinagoga do Tránsito, cuxa construción foi permitida por Pedro I como agradecemento polo apoio e fidelidade dos xudeus da cidade de Toledo ao monarca na súa loita pola recuperación da cidade tras pasar a estar baixo control de Enrique de Trastámara.

Nesta época a alxama de Toledo converteuse na máis rica e influente de Castela e algúns xudeus, da mesma maneira que en época árabe, ocuparon cargos importantes dentro da Corte. Castela, e como máximo expoñente dentro dela a cidade de Toledo, presentaba unha relixión dominante e dúas minorías aceptadas (mudéxar e xudía) sempre que non interferisen co cristianismo. Ademais, facilitábase a conversión das relixións minoritarias ao cristianismo, mentres que o caso contrario era castigado. A comunidade xudía atopábase presente en Toledo desde época romana e visigoda. En época árabe estaba situada na Madinat ao  Yahud, na parte sudoccidental da urbe, e tiña un carácter  semi independente dentro da propia cidade. A alxama da cidade de Toledo contaba coa súa propia organización e tres áreas fundamentais: fiscal, xurisdicional e relixiosa. Aínda que eran servos do rei, posuían privilexios, tendo os rabinos unha ampla autoridade en aspectos de dereito privado e ritual.

A sinagoga era a institución fundamental xudea nos principais núcleos urbanos de Castela, despois da súa conquista aos musulmáns. Nos foros municipais eran entendidas como o "lugar onde os xudeus podían reunirse para facer os seus xuramentos", ademais de resolver litixios e preitos. Esta interpretación facía referencia á presenza dunha sinagoga comunitaria, pero isto non impedía a existencia doutras casas de oración máis pequenas para uso privado, establecidas a miúdo polas familias máis ricas.

Materiais

Os materiais principais desta construción son o ladrillo, a cachotería, a madeira e o xeso. O exterior está formado por cachotería no groso do edificio, con ladrillos reforzando á vez que realizando un efecto decorativo, en esquinas, ao redor dos vans e estruturas superiores. O ladrillo pódese considerar a pedra angular, é a cantería do árabe que influenciou directamente ao mudéxar, que non se concibe sen este material. A alternancia destes materiais consegue un enriquecemento da sinagoga, que polo que podemos contemplar son materiais sinxelos e dun custo baixo.

No interior, destaca a utilización do xeso aplicado nas paredes con efecto decorativo, e a madeira de  artesonado, en concreto de  conífera, que cobre toda a superficie da sinagoga. Tamén se pode atopar madeira nas  celosías, xanelas e portas, e un último material, o  marfil, decorativo en  incrustaciones do teitume. A  xesería e a madeira están  policromadas, o que supuxo unha utilización moi variada nos  pigmentos, son materiais lixeiros, aos cales se lles saca o máximo partido arquitectónico. O pavimento está formado por laxas de cerámica algunhas vidriadas e outras non, de diferentes cores, pero podería ser que as que non están  vidriadas débase a un desgaste e non a un propósito concreto.

 

Restauracións

Despois da expulsión dos xudeus en 1492, o edificio foi asignado á Orde de Calatrava, que fixo mínimas modificacións para a súa utilización. Para o seu uso como igrexa realizáronse algúns cambios, construíron un altar e no século XV constrúese a pequena porta de acceso á sancristía, ornamentada ao estilo plateresco. O resto de dependencias utilizáronse como hospital e asilo dos monxes.

As restauracións máis significativas empezaron en 1877, pouco despois de ser declarada Monumento Histórico-Artístico. A primeira intervención, a cargo do arquitecto Santiago Martín Ruiz e do escultor Francisco Isidori, centrouse principalmente na decoración do interior, pero por problemas económicos e legais paralizáronse as obras. Anos máis tarde, Arturo Mélida elaborou un segundo proxecto que só chegou a realizarse en parte. Diversos motivos atrasaron a restauración durante décadas, ata que a principios do século  XX o Marqués de la Vega-Inclán e o arquitecto Eladio Laredo retomaron os traballos, devolvendo á Sinagoga o seu primitivo esplendor.

Por último, nos anos 60 realízanse as últimas remodelacións para poñer en marcha o actual museo. O seu estado de conservación é excelente, pois só hai dúas sinagogas en España en tan bo estado.

Arte mudéxar

A arte mudéxar é un estilo artístico que se desenvolve nos reinos cristiáns recentemente  reconquistados da península ibérica, pero que incorpora influencias, elementos ou materiais de estilo hispano-musulmán. É a consecuencia directa da convivencia existente entre os grupos culturais da España medieval, tratándose dun fenómeno exclusivamente hispánico que ten lugar entre os séculos XII e XVI, como unión das correntes artísticas cristiás (románicas, góticas e renacentistas) e musulmás da época, e que se converte no punto de conexión entre as culturas cristiás e o islam. Non é un estilo artístico unitario, senón que posúe características peculiares en cada rexión, entre as que destacan o mudéxar toledano, leonés, aragonés e andaluz. Unha das características que toma da arte islámico, á parte da decoración, é a falta dunha técnica arquitectónica desenvolvida. Acepta o arco pero sen empregalo como solución construtiva, senón como medida decorativa.

 

Mudéxar toledano

Despois da conquista de Toledo, os artistas musulmáns que quedan traballando na devandita cidade repiten inicialmente os modelos cordobeses e os do período Taifa, pero pronto se verán influenciados pola arte almorávide e o almohade ata o punto que van fusionalos nun estilo propio. Destacan neste período as  yeserías da sinagoga de Santa María a Branca. Xeserías toledanas apártanse das granadinas do século  XIII: Os artistas granadinos vanse esquecendo dos fondos  compactos formados polas follas  digitadas. As  xeserías toledanas de factura máis grosa, locen ritmos, flora e animais islámicos do século X e XI.

Nesta sinagoga utilízanse os arcos oxivais de ferradura, o que demostra esa unión entre os cristiáns e o islámico. De igual maneira, que na parte inferior da sinagoga están os muros espidos e todo o resto cunha  profusa decoración, é unha mestura entre a sobriedade xudea e a obsesión polo horror vacui dos árabes.

 

A sinagoga caracterízase principalmente polo contraste provocado pola austeridade do exterior do edificio e a abundante decoración interior. Con todo, creo que ten un equilibrio bastante conseguido ao mesturar todas as características anteriormente citadas. É un edificio sinxelo, que destaca pola súa harmonía entre a horizontalidade e a verticalidade, xa que non destaca ningunha.

Os Reais Alcázares de Sevilla: o esplendor da arte mudéxar

Son un conxunto de pazos construídos ao longo de varios séculos polo que podemos apreciar varios estilos arquitectónicos: desde a súa orixe islámica, ata o barroco pasando polo mudéxar, gótico ou renacentista.

Teñen a súa orixe na época do primeiro califa andaluz Abd al-Rahman III quen decidiu edificar a seu recinto defensivo, ou alcázar, no 913, tras a súa revolta contra o goberno de Córdoba. No solar houbera un asentamento romano e logo visigodo e, ao parecer, tamén estivera a basílica de san Vicente (onde estivo soterrado san Isidoro). Inicialmente tivo una plantar rectangular, de 120 x 180 metros. Pouco a pouco o recinto foise facendo máis grande ao levantarse máis pazos, como o chamado “Al-Mubarak” ou o da bendición, no século XI. Na época almohade fixéronse máis patios e pazos dos que actualmente so queda o Patio do Xeso, como único resto do pazo islámico.

Da época cristiá podemos salientar que cando Fernando III conquistou a cidade fixo do alcázar a súa residencia e que o seu fillo, Afonso X, xa fixo as primeiras reformas ao engadirlle tres grandes salón góticos. Mais será con Pedro I cando se lle dea, a partir de 1364, grande parte da súa configuración actual ao levantarse o Pazo Mudéxar, de feito tal, que constitúe o exemplo máis sobranceiro da arquitectura civil mudéxar. Na súa construción traballaron artesáns de Sevilla, Toledo e Granada. Tivo, posteiormente, varias transformacións na época dos Reis Católicos e dos primeiros austrias. Na portada destaca o seu texaroz sostido por mocárabes dourados coa inscrición, en caracteres góticos que di: "el muy alto et muy noble et muy poderoso et muy conqueridor don Pedro por la gracia de Dios rey de Castilla et de León, mandó fazer estos alcázares et estos palacios et estas portadas que fue fecho en la era de mill et quatrocientos y dos años”.

Logo serían levantados a capela gótica, o patio da Montería e os grutescos dos xardíns.

Unha das estancias máis visitadas e o Patio das Doncelas que conta con forma rectangular, arcos lobulados sobre dobres columnas de mármores no baixo andar e arcos de medio punto sobre columniñas xónicas de mármore con balaustrada no superior que foi engadido na época de Carlos V. Con Filipe II o patio foi enlousado e colocouse a fonte no medio. En tres dos seus lados ábrense cuartos que forman a parte baixa do pazo e o outro lado vai pegado ao pazo de Afonso X.

Tamén é moi interesante o Salón dos Embaixadores. Ten o seu acceso desde o patio das doncelas a través dun gran arco, con portas orixinais feita por carpinteiros toledáns en 1366 con inscricións en árabe no exterior e en castelán no interior. O recinto ten arquearías triplas en dous dos seus lados sostidas por columnas de mármore de distintas cores. Destaca a cúpula sobre pechiñas de mocárabes dourados de 1427 e os panos de alicatado na parte baixa dos muros. O conxunto foi alterado en 1592 ao construírse balcóns.

En 1987 foi declarado, xunto coa catedral e o Arquivo de Indias, Patrimonio da Humanidade pola UNESCO.

Máis información no Patronato do Real Alcázar e na wikipedia.