Santa Sofía de Constantinopla e o inspector Kostas Jaritos

-La altura de la cúpula de Santa Sofía es de cincuenta y cinco metros con sesenta centímetros –suena de nuevo la voz del guía-. Su diámetro de norte a sur es algo más corto que el diámetro de este a oeste. Allí donde se puede apreciar el texto árabe, en torno a los radios más pequeños, estaba el mosaico del Pantocrátor. El texto árabe, añadido en el siglo XVIII, corresponde al primer versículo del Corán.

En la gran cúpula central, desde el punto que señala el guía, los mosaicos se expanden en franjas que terminan delante de pequeñas ventanas iluminadas por el sol.

(…) Retrocedo desde el pórtico hasta la puerta imperial, para poder contemplar la iglesia en toda su magnitud. Es curioso, da la impresión de que Santa Sofía hubiera sido construida de tal modo que uno siempre tiene que mirar hacia el cielo, nunca hacia los infiernos. Por más que uno intente fijar la vista en lo bajo y terrenal, ella insiste en deslizarse hacia lo alto, hacia las columnas, las galerías del gineceo, las cúpulas y las ventanas que, selectivamente, iluminan el pórtico con algunas pinceladas de claroscuro. Sin duda, esto tiene que ver con el sobrecogimiento que produce el templo.

Por otra parte, todo lo hermoso de la iglesia se encuentra en lo alto y hay que levantar la cabeza para admirarlo. Busco a alguien que mire hacia abajo o a su alrededor, y no encuentro a nadie.

(…) –El ala oeste, que conduce al gineceo y a la sala de consejos del Santo Sínodo, fue construida en el siglo VI –prosigue la guía.

Subimos un pasillo enlosado, una rampa en zigzag parecida a un callejón cubierto. En cada recodo, un ventanuco cuadrado ilumina el pasillo lo necesario para que uno no se rompa la crisma.

(…) En cuanto salimos del pasillo estrecho y mal iluminado, nos recibe la luz procedente de las amplias ventanas. Ventanas a la derecha, columnas a la izquierda y, en el centro, un ancho corredor con suelo de mármol.

-Desde aquí la emperatriz seguía la santa liturgia. –La guía señala a la izquierda, hacia el punto donde se erigía el trono de la emperatriz.

Por primera vez miro al revés, de arriba abajo, y me pregunto si alguna vez se llenaba Santa Sofía. ¿Cuántos fieles tenían que acudir los domingos y días festivos para que pareciera decorosamente llena? Salvo que fuera una especie de templo oficial, únicamente destinado a las ceremonias de los cortesanos y de la jerarquía eclesiástica.

Petros Márkaris. Muerte en Estambul. Tusquets, 2009.

A emperatriz Teodora en "El Conde Belisario"

Hai uns días xa vos falei desta novela de Robert Graves. Lede, hoxe, como é descrita a futura emperatriz:

 A emperatriz Teodora (de prostitua a santa)

"Teodora era menuda y de tez cetrina. No era especialmente hábil para bailar ni tocar instrumentos ni hacer acrobacia; en verdad, en todas estas actividades era bastante mediocre. Pero poseía una extraordinaria agilidad mental y una carencia absoluta de pudor sexual: parece que en efecto exhibía una inventiva singular en sus juegos carnales, de modo que el “Aprendí esto de Teodora” era una broma corriente bajo la Estatua de Venus, el principal lugar de citas del barrio de los prostíbulos. Y mientras aparentemente sólo se dedicaba al dinero y a los placeres, Teodora estudiaba afanosamente al Hombre; y no hay mejor manera de estudiar este asunto que como esfinge megarense, a quien jóvenes y viejos revelan sus verdaderas personalidades mejor que a sus más castas madres, hermanas o esposas. Mi ama Antonina también era estudiosa del Hombre, y ella y Teodora pronto aprendieron a despreciar aun a los clientes más  serios  por su inagotable petulancia, credulidad, ignorancia y egoísmo, y a sacar partido de estas características. Mediante encantamientos y remedios, ambas se las ingeniaron para evitar la preñez, excepto Teodora, que tuvo que abortar en un par de ocasiones, pero sin consecuencias perjudiciales".

Robert Graves. El Conde Belisario. Barcelona, Orbis, 1988, páx. 63

Mosaicos de Xustiniano e Teodora en san Vital de Rávena

Xustiniano e o seu séquito

S. VI d.C (547). 1ª Idade de ouro da arte bizantina.

O mosaico bizantino é herdeiro do paleocristiá e oriéntase á decoración dos muros. O seu papel é fundamental como elemento de transmisión do simbolismo da luz como reflexo, como “raio” de Deus. Tamén ten un simbolismo propagandístico porque a súa riqueza é signo do poder imperial, e resulta por isto un compoñente do cesaropapismo bizantino.

A súa solución plástica conserva esa tendencia idealizadora da arte da época, moi vinculada ao seu contido relixioso e polo tanto espiritual, que é precisamente o que se trata de representar, xustamente o que non é posible “materializar” de forma realista.

Na súa realización empréganse teselas de mármore de diferentes cores e teselas de barro cocido policromadas con pasta vítrea, pero sempre buscando o impacto cromático.

As composicións adoitan ser frontais, con figuras illadas, aínda que se adoitan aliñar nun plano corrido. Na representación repítense os esquemas de rixidez e hieratismo. As técnicas máis habituais son as denominadas opus tessetattum, a base de teselas cúbicas, todas iguais e de distintos tons, e opus vermiculatum, en que cada tesela adopta a contorna precisa podéndose realizar así todo tipo de escenas figuradas. O máis normal era que se combinasen ámbas técnicas, vermiculatum para as contornas e tesselattum para o recheo.

A arte musivaria bizantina tiña como finalidades esenciais, non só a ornamentación suntuosa do espazo onde se desenvolvían as liturxias, senón que, posiblemente, o fundamental era exaltar a grandeza do emperador e da Igrexa; ilustrar por medio de imaxes a función divina do poder imperial e facela visible ante os súbditos e os fieis. Tiña tamén como misión satisfacer o desexo de alago, estimular o gusto pracenteiro do emperador, dos membros da aristocracia e dos dignitarios da Igrexa, todo iso conseguido a través dunhas figuras impregnadas do espírito maiestático, autoritario e solemne, que son a expresión da autoridade absoluta, da grandeza sobrehumana e da inaccesible mística que conforman o mundo das crenzas de Bizancio.

 Interior de san Vital

A decoración de mosaicos en san Vital céntrase na zona alta do presbiterio, espazo rectangular pechado pola ábsida e na gran bóveda que remata o espazo. O zócolo está decorado, o mesmo que o resto da igrexa por mármores. O programa e linguaxe iconográfica resúmese na idea de que a obra da salvación humana está mostrada por Deus dende os tempos de Moisés que reciben a Lei divina, pasando polos Profetas do Antigo Testamento, ata chegar ao momento decisivo da Redención (Novo Testamento). O home, en resposta aos plans divinos, tamén dende antigo fixo ofrendas como no Antigo Testamento. Na Nova Era Cristiá a parella imperial, Xustiniano e a súa esposa Teodora, como elixidos divinos. Xustiniano gustaba chamarse "sacerdote", tamén presentan ofrendas ao Pantocrátor, Cristo en Maxestade Supremo e Eterno, representado na bóveda da ábsida. Todo este programa iconográfico está repartido da seguinte forma:

-na bóveda central do presbiterio represéntase o Cordeiro Místico, símbolo de Cristo Redentor;
-nos muros laterais represéntanse escenas e personaxes do Antigo Testamento, no panel inferior, e os Evanxelistas do Novo Testamento no panel superior.

O mosaico de Xustiniano está situado no panel da dereita, sobre o zócolo de mármore. Represéntase o emperador no centro do grupo, revestido de púrpura, coroada e rodeada por un nimbo, que pretende simbolizar o poder conferido por Deus. O séquito imperial foi representado no momento de facer a entrada no templo, portando os obxectos sagrados necesarios para a celebración da misa: Xustiniano leva unha gran patena e algún dos seus acompañantes levan o misal e o botafumeiro. O emperador está precedido de dous dignitarios eclesiásticos e do arcebispo Maximiano, cuxo nome aparece sobre a súa cabeza. Entre este e Xustiniano aparece un personaxe de medio corpo que adoita identificarse con Xuliano Arxentarius, o financiador do templo. Á dereita do emperador están representados os cargos políticos e militares da corte xustiniana: o inmediato a Xustiniano asóciase á efixie do xeneral Belisario, conquistador de Rávena, o seguinte ao xeneral Narsés e no extremo do grupo, pechándoo pola esquerda, unha representación da garda persoal do emperador.

Trátase, polo tanto, dun documento histórico de primeira orde, no que dous personaxes están perfectamente identificados, Xustiniano e Maximiano como arcebispo da cidade, e outros tres que o están hipoteticamente. A vestimenta, a situación e os obxectos que levan son reveladores da súa posición social e da súa dignidade. Os sacerdotes, revestidos para a celebración da misa, portal o misal e o botafumeiro; os dignitarios da corte están simbolizados pola súa túnica, os guerreiros polo atavío militar e o emperador polos seus atributos de poder.

Teodora e o seu séquito

 No friso de en fronte, ao outro lado da ábsida, e á mesma altura encóntrase o mosaico da súa esposa, a emperatriz Teodora, antes bailarina e prostituta, cuberta de pedraría. Teodora achégase á igrexa de san Vital para ofrecer o cáliz de ouro para o sacrificio da misa, no medio dunha brillante comitiva de damas do seu séquito e de dous dignitarios da corte, recoñecibles pola indumentaria, a túnica, un dos cales dirixe o cortexo e introduce a emperatriz na igrexa levantando a cortina de acceso. A Teodora séguena dúas damas que, pola posición e individualidade que adoptan, así como pola variedade do vestido e xoias, se identifican coa muller e filla do xeneral Belisario, íntimas amigas de Teodora. Pecha o cortexo un grupo de damas vestidas ricamente para a cerimonia relixiosa.

Os personaxes mantéñense ríxidos e inmóbiles antes a importancia do acto, a mirada fixa, con ollos excesivamente grandes. Teodora supera en altura o resto dos personaxes do mosaico e está diferenciada e singularizada polos atributos do seu rango: a púrpura e a coroa. A variedade das roupaxes, a súa calidade e colorido están captados con minuciosidade ata os máis pequenos detalles das dobras e elementos decorativos (na parte inferior da túnica represéntanse os Tres Reis Magos, como querendo establecer unha correlación entre a adoración e entrega de presentes e o momento histórico da consagración da igrexa de san Vital); as xoias tamén teñen un tratamento moi realista e preciso.

Ambos os dous mosaicos, o de Xustiniano e o de Teodora, teñen unha serie de elementos comúns pero tamén hai notables diferenzas entre eles. Os dous cortexos reflicten o cerimonial ríxido e regulado que debeu existir na corte bizantina, deducido pola colocación, vestimenta, atributos e actitudes dos personaxes. Son dúas comitivas solemnes e graves, frontais, onde a xerarquización dos poderes espirituais e temporais están perfectamente delimitados. Reflíctese o cesaropapismo da corte (Xustiniano considerábase a si mesmo como o décimo terceiro apóstolo), onde as escenas relixiosas toman o carácter de cerimonias cortesás e, á vez, a solemnidade imperial se adapta ao ritual litúrxico. En calquera caso, hai unha intención de resaltar o maiestático, o autoritario e solemne, non só do conxunto, senón na individualidade dos compoñentes de ambos os dous grupos.

Existen, tamén, notables diferenzas entre ambos os dous mosaicos. Son tan claras que ata se chegou a supoñer que foron artistas diferentes os que os realizaron. Efectivmenete, a cor é moito máis rica e variada no de Teodora. O sentido descritivo que se aplica no tratamento dos seus vestidos e xoias, é moito máis preciso que o usado no emperador; neste os fondos están practicamente suprimidos, creando unha atmosfera áurea que proxecta aos personaxes cara ao primeiro plano, coma se non cupisen no espazo, estructurado unicamente pola colocación dos pés e a ocultación dun dos laterais de cada personaxe polas roupaxes do seguinte. Xustiniano está representado nun retrato simbólico, baixo unha evidente idealización que o separa da realidade tanxible. Contribúen a isto unha serie de convencionalismo característicos: isocefalia, fontalidade, pés en “V”, horror vacui, movementos reiterativos en todos os personaxes, hieratismo e rostros indefinidos no séquito, cores planas, ausencia de perspectiva, maior canon en Xustiniano, como símbolo de autoridade e gracia, ausencia de movemento. Incluso represéntase mozo a Xustiniano, maila ser daquela xa vello, nun claro esforzo de idealización.

 En cambio, no de Teodora, é de moita maior profundidade espacial obtida polo apoio visual das cortinas entreabertas, a fonte de pé ou na especie de fornela abovedada que enmarca a emperatriz. Tamén é distinta a propia proporción das figuras.

Malia as limitacións estilísticas nas que os seus autores renunciaron a todo efectivos plástico de perspectiva, de gran rixidez compositiva, os retratos da parella imperial e do arcebispo Maximiano, son enormemente expresivos e convincentes, dun realismo inusual, sobre todo o de Maximiano, que é sen dúbida o personaxe mellor caracterizado cun rostro enxuto, de mirada vida e emprendedora.

Finalmente, respecto á a cronoloxía, hai que dicir que Maximiano foi designado arcebispo de Rávena no ano 546. A emperatriz morreu no 548, polo tanto hai que entender que ambos os dous mosaicos se executaron entre ambos os dous anos. É posible que os paneis de retratos de san Vital se importasen xa compostos dende Constantinopla e que fosen pegados na ábsida sobre unha base de cemento. En calquera caso, os seus autores son bizantinos e moi coñecedores dos trazos dos principais personaxes.

A información desta entrada procede de múltiples fontes, especialmente na publicada na web do IES Juana de Castilla mais hoxe xa retirada. Aconséllovos que vexades, tamén, o magnífico comentario realizado por Paco Hidalgo en Arte Torreherberos ou o de Enseñ-arte.

Santa Sofía de Constantinopla en "El Conde Belisario"

RobertGraves, morto en 1985 na localidade mallorquina de Deiá e autor do famosísimo “Yo, Claudio”,  fai en “El conde Belisaro” un percorrido vital pola figura de Belisario, persoeiro clave para comprender o século VI, centrándose nos seus aspectos militares.  A novela foi escrita en 1938. Case ao final da novela, e relatado polo criado da muller de Belisario, atopamos a seguinte descrición de Santa Sofía:

“En Constaninopla vimos por primera vez la iglesia de Santa Sofía terminada. El arquitecto era Antemio de Tralles. Justiniano le había dicho:

-No repares en gastos para hacer de éste el edificio más bello y duradero del mundo, para gloria del nombre de Dios y del mío.

Antemio estuvo a la altura de su misión. Es su nombre el que merece la gloria principal, pues Justiniano no hizo más que aprobar sus planos. Si hay que honrar algún otro nombre, sean los de Isidoro de Mileto, el asistente de Antemio, y el de Belisario, cuya victoria sobre los vándalos suministró los tesoros que costearon la construcción de la catedral y los esclavos necesarios.

La catedral se destaca entre todos los edificios vecinos, aunque son imponentes. Por comporar lo grandioso con lo inferior, es como un enorme bique mercante atracado entre barcazas en el Cuerno. Sus proporciones están tan exquisitamente calculadas, sin embargo, que no hay nada brutal ni abrumador en su tamaño. Tiene, por el contarrio, una nobleza grácil, pero seria, que sólo puedo expresar diciendo: “Si Belisario hubiera sido tan buen arquitecto como soldado, ésta es la iglesia que habría construido”.

Santa Sofía tiene más de doscientos pies de ancho, trescientos de largo y ciento cincuenta de alto. La corona una cúpula enorme; y cuando uno alza los ojos hacia el cielo raso, que tiene incrustacioness de oro puro por doquier, da la impresión de que toda la estructura se derrumbará en cualquier movento, pues no hay vigas ni pilares centrales para sustentarla, sino que cada parte converge hacia adentro y hacia arriba, hasta el punto central de la cúpula. Los ciudadanos dicen a los visitantes del campo: “Un demonio, por orden del Emperador, suspendió la cúpula del cielo mediante una cadena de oro hasta que erigieron las otras parte para ensamblarlas con ella”. Muchos visitantes toman esta broma en serio.

Hay dos pórticos, cada cual con su techo cupular incrustado de oro, uno para los feligreses de cada sexo. ¿Quién podría describir dignamente la belleza de las columnas talladas y los mosaicos que adornan el edificio?. El lugar se asemeja ante todo a un prado primaveral bajo un sol ancho y áureo, con los grandes pilares de piedra del crucero elevándose del suelo como árboles; muchos colores diferentes de mármol se han utilizado en las paredes y en el suelo: rojo y verde y púrpura moteado y trigueño y amarillo cremoso y blanco puro, con la pátina azul del lapislázuli aquí y allá. Tallados, cincelados y molduras exquisitas hacen una delicia de cada detalle,y las múltiples ventanas de las paredes y la cúpula inundan el crucero de luz. Para apreciar este edificio y adorar en él la Sabiduría a la cual está consagrado, no es preciso ser cristiano ortodoxo; y está abierto a todas horas, incluso a los fieles más pobres, en tanto no hayan ofendido las leyes y se comporten decorosamente. Un mendigo puede entrar e imaginarse Emperador, de pie en medio de tan prídigo esplendor; sólo algunas partes del edifico le están vedadas, como el santuario que está laminado con cuarenta mil libras de plata reluciente, y ciertas capillas privadas. En cuanta a las reliquias de santos y mártires, las hay en profusión, y algunas de las puertas interiores están hechas de una manera que (dicen) formó parte del arca de Noé.

Robert Graves. El conde Belisario. Barcelona, Edhasa, 1982. Páx. 335-336.
Fotos para INICIARTE de Mary Carmen Q., fiel seguidora deste blog.

O mosaico bizantino: Xustiniano en san Vital de Rávena

Na igrexa de san Vital de Rávena, mirando para o altar, temos na parte superior do lado esquerdo o famoso mosaico do emperador Xustianiano. É unha magnífica obra, tanto desde o punto de vista técnico como iconolóxico. A súa realización podemos situala entre os anos 546 (designación de Maximiano como arcebispo) e o 548 (morte da emperatriz Teodora). Os seus artesáns probablemente foran bizantinos de Constantinopla, xa que realizarían a obra na capital do imperio e logo sería trasladada a Rávena.

O emperador, situado no centro da composición e ocupando un maior espazo que o resto da figuras, está representado cun nimbo, aludindo a que se consideraba a si mesmo como o apóstolo decimo terceiro, revestido de púrpura. É a máxima expresión do cesaropapismo bizantino. A obra é a representación dun conxunto de once persoas das que varias levan obxectos de prata para facer unha ofrenda para a celebración da misa xa que están representados no momento de entrar na igrexa : o emperador porta unha gran patena, Maximiano a cruz e outros sacerdotes o misal e o incensario.

A técnica do mosaico facilita a realización de obras cunha certa idealización (pensemos que Xustiniano está representado coma un home maduro cando en realidade era xa un ancián), non obstante nesta obra hai varios retratos.

Ademais de Xustiniano, temos á súa esquerda a Maximiano, arcebispo da cidade, representado con rico e suntuoso vestiario e cun carácter solemne e co seu nome sobre a súa cabeza. O rostro do arcebispo é moi expresivo e convincente, sendo o persoeiro mellor caracterizado cun rostro enxoito e de mirada vivaz Entre estes dous personaxes xurde un medio corpo que habitualmente é identificado como Xuliano Argentarius, o comitente da obra. Complétase este lado coa presencia de dous persoeiros relixiosos.

Á esquerda de Xustiniano podemos ver a cargos militares e políticos da corte imperial: Belisario, xeneral que conquistou Rávena para o imperio, logo o xeneral Narsés e, pechando o grupo, unha representación de catros membros da garda imperial na que un soldado ten un escudo cun crismón.

En conxunto son unha representación da corte imperial: o emperador, o estamento militar e o estamento relixioso. Formalmente a obra presenta unha serie de convencionalismos que, desde un punto de vista técnico, no retrotraen ao mundo helénico arcaico: isocefalia, frontalidade en todos os personaxes, horror vacuii, os pes en “v” invertida, as mesmas posicións e ausencia de movemento en todos as persoas, hieratismo, algúns rostros inespresivos, idealizados , cores planas, maior canon en Xustiniano e posición central no conxunto para destacar a súa autoridade e a súa preeminencia relixiosa. Hai que subliñar, igualmente, a ausencia de chan e de teito posto que o fondo é todo dourado, semellando, así que os personaxes están flotando no aire creándose unha atmosfera de irreal atemporalidade (as columnas corintias que enmarcan a escena carecen de relevancia). Tamén hai que subliñar a ausencia de todo efectivismo plástico de perspectiva e a grande rixidez compositiva.

Non deixedes de visitar o blog ENSEÑ-ARTE que conta con varias entradas sobre a arte bizantina.

Fotos vía: Do mosaico, dos personaxes e do mosaico con nomes.

O mosaico bizantino

Unha das características básica da arte bizantina é que é unha arte con técnicas de tradición romana pero con temas cristiáns. Unha desas técnicas foi o mosaico que se na cultura romana era empregado para cubrir os solos, na etapa bizantina foi empregada para encher as paredes e os teitos con simboloxía relixiosa tal e como xa se fixera na arte paleocristiá.

O mosaico bizantino será un elemento esencial como elemento de transmisión do simbolismo da luz como reflexo, como lóstrego de Deus. Ten, ademais, un simbolismo propagandístico xa que é un signo máis do poder imperial, sendo outro elemento do cesaropapismo bizantino.

A súa temática está moi vencellada ao mundo relixioso e espiritual polo que será, xa que logo, unha manifestación artística cunha clara tendencia idealizadora.

Tecnicamente empregaranse teselas tanto de mármore de diferentes cores como teselas de lama cocida policromadas con pasta vítrea, mais sempre na busca do impacto cromático. Predominan o opus tesselatum (teselas cúbicas, iguais e de distintos tons) e o opus vermiculatum (cada tesela adopta o contorno preciso da figura a representar). Normalmente combínanse as dúas técnicas, a vermiculatum para os contornos e o tesselatum para o recheo. As teselas colocábanse sobre un leito de morteiro fino e húmido sobre o que se fixera un debuxo coas figuras a representar. Tras secar, enchíanse os intersticios con morteiro fino líquido e con diminutas pezas marmóreas. Posteriormente, limpábase e puíase o mosaico. Nalgunhas ocasións as teselas estiveron recubertas por láminas de ouro ou prata.

As súas composicións reflectirán a frontalidade das figuras representadas, habitualmente dun xeito illado situadas nun plano corrido. As representacións serán con esquemas icónicos de rixidez e hieratismo, repetidos monotonamente entre elementos decorativos. Este hieratismo das figuras contrapoñerase ás representacións máis naturalistas da arte romana occidental.

A arte do mosaicos era moi custosa e requiría dun potentado mecenas. O custe sendo requeridos os seus traballos ata en Al-Andalus.

Fotos: Arteguias.