Igrexa de san Martiño de Brabío (Betanzos, ACoruña)

 

Había tempo que vía esta igrexa nos paseos en bicicleta. Pois ben, decidinme un día achegarme onde ela.

San Martiño de Brabío é un templo románico de nave única e capela rectangular. A primeira cóbrese con teitume de madeira a dúas augas e a ábsida cunha bóveda de canón. Os muros están realizados con perpiaños graníticos ben escuadrados, dispostos en fiadas horizontais regulares. Na parte inferior hai un zócalo cun único retallo achafranado de perpiaños de maior tamaño.

Na ábsida, o testeiro prolóngase cara aos laterais creando unha especie de estribos que marcan o peche oriental. Posúe nos muros laterais un contraforte que chega ata o beirado e que axuda a soportar empúxelos do arco faixón. Cabe destacar as dúas parellas de canzorros que se dispoñen baixo o beirado, unha por tramo. No beirado meridional presentan temas vexetais cunha folla apuntada de feixe nervado de cuxos ápices penden pomas. Baixo a cornixa ao lado oposto hai figuras humanas de corpo enteiro, unha é un músico tañendo unha fídula e outra representa a dous homes afrontados e cabeza abaixo, que podería ser un xogo acrobático ou mesmo unha escena sexual. No testero da ábsida ráchase unha sinxela saetera terminada nun arco de medio punto.

A nave está delimitada polos contrafortes xerados pola prolongación dos muros oriental e occidental, aos que se suman dous estribos intermedios na fachada setentrional e un na meridional que as dividen en tramos. No muro norte ábrese unha porta apuntada que acubilla un tímpano ao redor do cal hai un falso arco de descarga composto por dovelas lisas. As xambas están rematadas por unha parella de mochetas en nacela. No muro sur, a porta está descentrada cara á cabeceira e no exterior parece corresponderse cunha reforma máis moderna. Durante longo tempo esta porta serviu de acceso a unha sancristía, recentemente eliminada e da que só queda como testemuño unha roza horizontal por baixo da liña das saeteiras.

Coroan ambas as fachadas beirados de acubillas achafranadas sostidos por canzorros en proa de barco, fóra dun de cuarto de bocel no muro meridional.

A fachada foi claramente modificada na parte alta coa apertura dunha xanela adintelada e dunha espadana de dobre tronera. Na zona inferior ábrese unha porta similar á ao lado setentrional, aínda que de maiores dimensións. A portada é abucinada, apuntada e con falso arco de descarga, esta vez acubillando un dintel con dúas liñas paralelas, entre as que se desenvolvía unha inscrición, hoxe perdida. As mochetas, tamén en nacela, están decoradas na súa curva con senllos animais vistos de fronte, con longos cornos curvos, polo que é fácil deducir que se trata de carneiros.

Na zona alta dos muros laterais hai catro saeteras de medio punto e abocinamiento interno que, xunto coa disposta sobre o arco triunfal e a que existiu na fachada occidental, posibilitaban a iluminación da nave.

A igrexa de Brabío é un interesante exemplo do románico rural galego pola calidade das súas tallas e polo bo estado de conservación no que nos chegou, sobre todo tras a última restauración, na que se eliminaron a sancristía e o retablo –de escasa entidade artística–, o que permitiu recuperar o tradicional xogo de volumes románico e o rescate dunha interesante xanela interior de desenvolvemento completo.

Os templos de Brabío, A Espenuca e Reboredo gardan estreitas similitudes formais que fan expor que os tres foron produto dun mesmo taller. Todos eles están moi próximos, pero resulta especialmente interesante o feito de que Brabío e Reboredo están situados ao pé da mesma vía de comunicación medieval, a continuadora do trazado entre Betanzos e Lugo pasando por Guitiriz.

A forma de resolver as portas da nave emprega un modelo pouco frecuente en Galicia, cos falsos arcos de descarga. Está presente en templos de cronoloxía avanzada, como xa denota o apuntamiento dos arcos.

No templo de Brabío pódense observar dous momentos construtivos, un relativo á cabeceira e outro á nave. A primeira foi edificada de acordo con os orzamentos do románico pleno, con capiteis de follas carnosas, interesantes xogos claroscuristas, decoración taqueada na rosca do arco triunfal ou a imposta da bóveda e canecillos figurados. O segundo espazo, aínda que conta con saeteras de medio punto, tamén presenta arcos apuntados, falsos arcos de descarga e canecillos xeométricos que o levan ata o tardorrománico. Á hora de fixar unha cronoloxía para a fábrica de Brabío, a cabeceira foi edificada ao redor dos anos 1170-1180, mentres que a nave puido ser construída ao redor da década de 1220 ou algo despois.

O texto é un resume de AMPF de Románico Digital.

Fotos: INICIARTE.

Igrexa de san Pedro de Alperiz (Lalín, Pontevedra)

Tendo a Esther G., dos "Sabios do Afonso" como guía, achegámonos ata este fermOso exemplo do románico rural galego. Poño o texto de Rómanico Dixital:

Este modesto exemplar do  románico rural galego de reducidas dimensións, chegou lixeiramente modificado co paso do tempo. A fachada occidental viuse alterada na parte superior por un campanario moderno, así como a cabeceira que foi totalmente alterada por unha de maiores dimensións. A planta que presenta é a tradicional dunha soa nave e unha ábsida rematada cun  testero recto.

A fachada occidental remata cunha espadana moderna de troneira única. A portada é apuntada, dunha única arquivolta moldurada cinguida por unha estreita  chambrana  taqueada. As columnas sobre as que voltea son monolíticas e lisas. As basas son  áticas e os  plintos, aínda que están enterrados, no seu parte dereita apréciase unha bóla no extremo. Os capiteis entregos teñen decoración vexetal, nas arestas dispoñen tres grandes follas apuntadas das que penden, no dereito, bólas e, no esquerdo, séguese o modelo do anterior e ten unicamente unha flor na folla central. Sobre eles disponse un  cimacio en curva de nacela que se prolonga ao longo de parte do muro.

O  tímpano é o elemento máis particular pola súa forma lixeiramente apuntada e as prolongacións en media cola de  milano no lintel. Estes apéndices serven de salmeres dun falso arco de descarga composto por seis doelas. Este particular  tímpano sostéñeno dúas  mochetas  cóncavas que descansan directamente nas  xambas. Os tres elementos están percorridos por unha liña  biselada. Sobre a porta ábrese unha  saeteira de derrame interno rematada nun arco de medio punto. (…)

Nos muros laterais da nave, na zona alta, ábrense senllas  saeteiras. Rematando as paredes hai vinte e tres  canzorros, once no sur e doce no norte. Córtanse en curva de nacela e reciben decoración con bólas, formas xeométricas, unha cabeza humana moi basta,  estrías, rolos, placas superpostas e en proa de barco, forma que abunda sobre todo no muro setentrional. Acubíllalas do beirado son en curva de  nacela, con bólas na zona achafranada.

Na fachada meridional ábrese unha porta moi estreita e moito máis simple que a principal, ao carecer de arquivoltas; con todo o  tímpano repite o perfil apuntado e o falso arco de descarga da porta principal, que é sostido por mochetas en curva de nacela sen os bordos  biselados. No muro hai, a media altura, dúass  mochetas lisas que son en testemuño da existencia dun primitivo pórtico.

No interior o sistema de cuberta realízase do modo habitual nas igrexas rurais, utilizándose unha armadura de madeira a dobre vertente en cada un dos espazos. (…)

O emprego de decoración exclusivamente vexetal e xeométrica, coa excepción dun canzorro, unido ao  apuntamiento dos arcos, levan a pensar no impacto dos edificios  cistercienses. No caso de Alperiz a proximidade e a relación coa abadía de Santa María de Oseira (San Cristovo de Cea, Ourense) xustifica a aparición de motivos como o  zigzag  na base, os  arquiños de medio punto decorando o  plinto e o modelo dos capiteis. O tímpano, con apéndices en media cola de  milano con arco de descarga superior, é un motivo pouco frecuente pero presente tamén en igrexas da zona central de Galicia próximas xeograficamente a Alperiz. Atopámolo nas igrexas de San Pedro de Vilanova (Dozón) e Santa Baia de Augada (Carballedo, Lugo), ou con prolongacións lisas no de San Vicente de Rodeiro e Oseira, sendo este último o punto de irradiación. Como xa comentou Valle Pérez, Alperiz ha de considerarse como o último edificio construído pola escola de canteiros derivada da fábrica de Oseira que traballaron en Vilanova de Dozón e en San Martiño de Asperelo (Rodeiro). Un epígrafe no  testeiro da cabeceira desta última igrexa fixa como data de consagración do edificio o ano 1225. Esta inscrición sérvenos para marcar unha cronoloxía aproximada para o templo de San Pedro de Alperiz. A relación con Oseira faise evidente se, tal e como sinalou  Bango, tense en conta que o mosteiro tiña intereses na zona.

Fotos: INICIARTE

Igrexa de Santa Mariña de Augasantas (Allariz, Ourense): exteriores

 

O texto que poño a continuación é de Ramón Yzquierdo Perrín. Arte medieval (I). Galicia. Arte. Tomo X. A Coruña, Hércules, 1993 páxinas 415-421.

As diferencias entre o exterior e o interior que se viron en Xunqueira de Ambía repítense en Augasantas, o que indica con claridade que se construíu primeiro a cabeceira e os muros perimetrais e logo o interior, cousa que permitiu os cambios de trazado mencionados e que afectaron en especial ás partes altas das naves, así como á cuberta.

O exterior da cabeceira volve destacar pola elegancia dos volumes e proporcións. As esveltas columnas encaixadas que percorren as capelas contribúen a isto de maneira poderosa. Todas as ventas organízanse con arcos de medio punto dobrados e moldurados, esteando o menor en columnas acobadadas. 

Case no punto de entroncamento das capelas laterais coa central escavouse un estreito fornelo que remata con arquiño en forma de trevo: é algo excepcional e peculiar desta igrexa. 

Nos canzorros dos beirados predominan as formas voluminosas de acusado valor plástico. Nos frontispicio das naves ábrense os tres rosetóns vistos, destacando a maior riqueza ornamental do central sobre os laterais.

Ao longo dos muros laterais, en especial do norte, xa que no do sur están pegadas diferentes construción, vence robustos contrafortes prismáticos, nos que se apoian arcos semicirculares de sección rectangular. Ventás sinxelas ábrense en cada tramo e no segundo ábrese tamén unha porta de tímpano liso e bólas na chamabrana. Remata o muro unha serie de canzorros de notábel efecto plástico e nas cubertas colocáronse bólas a cada pouco.

A fachada principal organízase entres rúas mediante contrafortes nos extremos e nos puntos onde cargan polo interior os arcos formeiros; nestes contrafortes apóianse arcos lixeiramente apuntados nas rúas laterais e debaixo deles ábrense rosetóns con decoración cruciforme, parecidos aos do extremo oriental das mesmas naves menores. Baixo os rosetóns corre pola fachada adiante unha sinxela imposta, sobre a que tamén se abre o gran rosetón central coa súa complexa e xeométrica decoración, cinxida por un óculo de follas grandes e rolos coma os do interior.

Nas rúas laterais aparecen uns cubos. O do norte arrican á altura da citada imposta e apóiase, como é habitual neste tipo de torres, sobre capiteis estilizados. O actual remate é posterior á Idade Media. O do extremo sur arrinca, tamén enriba de capiteis, á altura da arquivolta da portada e semella quedar tras o contraforte que se levanta neste extremo da fachada. Tamén neste caso, o remate cupuliforme, igual ao da torre do outro lado, é máis recente. 

Na rúa central (o muro adiántase casa ata o bordo dos contrafortes que a limitan) ábrese na parte inferior a porta, con dobre arquivolta sinxela, apuntada e moldurada, sobre un par de esveltas columnas acobadadas a cada lado. O tímpano é liso e está formado por varias ringleiras de perpiaños. Esta sobria e inesperada portada queda albergada por un amplo arco semicircular de descarga, ornamentado por follas amplas de sabor mateano. Tal arco é unha clara influencia dos que se ven, por exemplo, nas fachadas do cruceiro da catedral de Ourense. A torre-espadana que se levanta sobre a fachada é xa obra do século XVIII.

A igrexa de Augasantas iniciouse, pois, antes de rematar o século XII e igual cá de Xunqueira de Ambía, coa que a unen tantos detalles, empezouse pola cabaceira e continuou polos muros perimetrais, acometendo despois a división interna das naves, o que explica os cambios de trazado e cubertas que deixan aflorar con claridade o influxo da catedral de Ourense; este feito evidencia que o remate da igrexa non se produciu ata o século XIII. Nos séculos posteriores, en especial durante o barroco, a fábrica experimentou algunas transformacións e adicións que conformaron o soberbio conxunto actual.

FOTOS: INICIARTE

 

Igrexa de Santa Mariña de Augasantas (Allariz, Ourense): introdución e interior.

 

Despois de tela visto por fóra hai moitísimo anos, en boa compaña tiven a oportunidade de coñecela tamén por dentro. Esta fermosísima igrexa está nunha contorna marabillosamente coidada.

O texto que poño a continuación é de Ramón Yzquierdo Perrín. Arte medieval (I). Galicia. Arte. Tomo X. A Coruña, Hércules, 1993 páxinas 415-421.

Santa Mariña, mártir cristiá posiblemente do século II, goza dunha vida lendaria que orixinou un culto importante, no que é parte destacada a igrexa de Augasantas. Os cóengos regulares de Santo Agostiño construírona en data avanzada do século XII; estes, segundo Regal, foron substituídos no XIII por templarios, que a ocuparon ata a súa supresión no ano 1312. Daquela quizais volveron os cóengos, aínda que cara a 1500 a súa situación debía de ser deplorable. Para frei Benito de la Cueva, a historia é diferente, xa que en 1143 residía en Augasantas unha comunidade bieita que dependía de Celanova “y, aunque por la ynjuria de los tiempo el monasterio feu destruido, … los abbades de Zellanova conserbaron la pressentación del prelado… por más de 300 años, hasta que el año de Cristo 11459 pidió al monasterio su magestad el rey… la pressentazión y se quedó con ella”. Máis tarde a xurisdición pasou a ser episcopal pola reclamación do bispo de Ourense. (…)  Unha vez nas mans do prelado, este estableceu no antigo mosteiro a súa residencia de descanso ata o século XIX.

A igrexa de Santa Mariña de Augasantas é de planta basilical de tres naves, que rematan noutras tantas ábsidas semicirculares. 

(…) Piares cruciformes  separan as naves e os catro tramos en que se artellan. Os arcos de acceso ás ábsidas son semicirculares, dobrados, cunha lixeirísima tendencia a apuntarse e de sección rectangular, apóianse en columnas encastradas mediante capiteis estilizados de follas e no propio muro. Unha imposta serve de sustento ás columnas esveltas das ventas da capela central, rematadas con arcos semicirculares; sobre cada unha, na bóveda, fórmanse unas excepcionais lunetas. Enriba do arco triunfal de cada capela ábrese un rosetón, de considerables dimensións e complexa decoración, de esquema xeométrico na central; e máis pequeno e con decoración cruciforme, nas laterais. Sobre o óculo decorado da capela maior téndese un arco de descarga de medio punto.

Tanto os arcos formeiros como os faixóns son apuntados, dobrados e de sección rectangular; e os capiteis teñen, a maioría, unha ornamentación de follas que con frecuencia rematan en bólas. Nun piar inmediato á fachada occidental vence, sen embargo, dous capiteis historiados: nun deles, diversas figuras humanas sentadas, quizais espidas, a maioría imberbes e con melena curta, adoptan diferentes actitudes e algunas dialogan. No outro, unha figura levanta os brazos e agárrase a unha froita; o corpo dóbrase de tal xeito que as pernas  quedan paralelas ao colariño. Viste túnica ata os pés cinxida á cintura e pequeno e escote en pico. Aos lados vence sereas paxaro de longa cola enroscada.

Como as tres naves se cobren cun tellado único, nas laterais levántanse sobre as columnas encastradas unhas pilastras nas que estean os arcos torais; tan insólita organización fai que na metade inferior dos muros extremos se abran xanelas con arcos de medio punto, mentres que cara a arriba só as pilastras e impostas rompen a monotonía dos paramentos. Xunto aos capiteis, nos que cargan os faixóns da nave central, colocáronse dous capiteis-ménsula, solución utilizada na última etapa construtiva da catedral de Ourense, na igrexa mosteiro de Oseira e no primeiro tramo da nave de san Xoán de Portomarín, entre outros exemplos que se poderían citar. Neste caso, a súa innecesaria presencia obedecen a un influxo da catedral de Ourense e poderían indicar un proxecto abandonado de cubrir con bóvedas de crucería esta nave; a presenza do falso triforio sobre os formeiros contribuiría a facer inviable tales bóvedas.

O falso triforio de Augasantas é semellante aos de Aceveiro e Xunqueira de Ambía (lembrade o escrito sobre o desta última igrexa), pero ao mesmo tempo diferente, xa que en cada tramo se alzan tres arcos de medio punto, que estean en curtas columnas apegadas; os capiteis teñen decoración vexetal. Sobre el apóiase o teito de madeira que cobre as naves; algunhas trabes  amosan unha decoración xeométrica de sabor islámico, que, segundo o doutor Chamoso, foi frecuente en Galicia durante o século XV.

Na contraportada unicamente podemos salientar o arco liso da porta e o rosetón, que se abre na parte superior, pechado por fermosa decoración xeométrica semellante á do existente sobre o arco triunfal da capela maior, que maila os trazos xeométricos chega a perfilar elementos florais. O óculo, por dentro e por fóra,  decórase cun motivo inusual: unha serie de rolos pequenos con gravado xeométrico no extremo, que forman, xunto cos das portadas principais e sur de Santiago de Allariz, un grupo singular e que ten como colofón, moito tempo despois, a súa utilización na portada lateral da igrexa de Monterrei.

FOTOS: INICIARTE