Igrexa de san Martiño de Brabío (Betanzos, ACoruña)

 

Había tempo que vía esta igrexa nos paseos en bicicleta. Pois ben, decidinme un día achegarme onde ela.

San Martiño de Brabío é un templo románico de nave única e capela rectangular. A primeira cóbrese con teitume de madeira a dúas augas e a ábsida cunha bóveda de canón. Os muros están realizados con perpiaños graníticos ben escuadrados, dispostos en fiadas horizontais regulares. Na parte inferior hai un zócalo cun único retallo achafranado de perpiaños de maior tamaño.

Na ábsida, o testeiro prolóngase cara aos laterais creando unha especie de estribos que marcan o peche oriental. Posúe nos muros laterais un contraforte que chega ata o beirado e que axuda a soportar empúxelos do arco faixón. Cabe destacar as dúas parellas de canzorros que se dispoñen baixo o beirado, unha por tramo. No beirado meridional presentan temas vexetais cunha folla apuntada de feixe nervado de cuxos ápices penden pomas. Baixo a cornixa ao lado oposto hai figuras humanas de corpo enteiro, unha é un músico tañendo unha fídula e outra representa a dous homes afrontados e cabeza abaixo, que podería ser un xogo acrobático ou mesmo unha escena sexual. No testero da ábsida ráchase unha sinxela saetera terminada nun arco de medio punto.

A nave está delimitada polos contrafortes xerados pola prolongación dos muros oriental e occidental, aos que se suman dous estribos intermedios na fachada setentrional e un na meridional que as dividen en tramos. No muro norte ábrese unha porta apuntada que acubilla un tímpano ao redor do cal hai un falso arco de descarga composto por dovelas lisas. As xambas están rematadas por unha parella de mochetas en nacela. No muro sur, a porta está descentrada cara á cabeceira e no exterior parece corresponderse cunha reforma máis moderna. Durante longo tempo esta porta serviu de acceso a unha sancristía, recentemente eliminada e da que só queda como testemuño unha roza horizontal por baixo da liña das saeteiras.

Coroan ambas as fachadas beirados de acubillas achafranadas sostidos por canzorros en proa de barco, fóra dun de cuarto de bocel no muro meridional.

A fachada foi claramente modificada na parte alta coa apertura dunha xanela adintelada e dunha espadana de dobre tronera. Na zona inferior ábrese unha porta similar á ao lado setentrional, aínda que de maiores dimensións. A portada é abucinada, apuntada e con falso arco de descarga, esta vez acubillando un dintel con dúas liñas paralelas, entre as que se desenvolvía unha inscrición, hoxe perdida. As mochetas, tamén en nacela, están decoradas na súa curva con senllos animais vistos de fronte, con longos cornos curvos, polo que é fácil deducir que se trata de carneiros.

Na zona alta dos muros laterais hai catro saeteras de medio punto e abocinamiento interno que, xunto coa disposta sobre o arco triunfal e a que existiu na fachada occidental, posibilitaban a iluminación da nave.

A igrexa de Brabío é un interesante exemplo do románico rural galego pola calidade das súas tallas e polo bo estado de conservación no que nos chegou, sobre todo tras a última restauración, na que se eliminaron a sancristía e o retablo –de escasa entidade artística–, o que permitiu recuperar o tradicional xogo de volumes románico e o rescate dunha interesante xanela interior de desenvolvemento completo.

Os templos de Brabío, A Espenuca e Reboredo gardan estreitas similitudes formais que fan expor que os tres foron produto dun mesmo taller. Todos eles están moi próximos, pero resulta especialmente interesante o feito de que Brabío e Reboredo están situados ao pé da mesma vía de comunicación medieval, a continuadora do trazado entre Betanzos e Lugo pasando por Guitiriz.

A forma de resolver as portas da nave emprega un modelo pouco frecuente en Galicia, cos falsos arcos de descarga. Está presente en templos de cronoloxía avanzada, como xa denota o apuntamiento dos arcos.

No templo de Brabío pódense observar dous momentos construtivos, un relativo á cabeceira e outro á nave. A primeira foi edificada de acordo con os orzamentos do románico pleno, con capiteis de follas carnosas, interesantes xogos claroscuristas, decoración taqueada na rosca do arco triunfal ou a imposta da bóveda e canecillos figurados. O segundo espazo, aínda que conta con saeteras de medio punto, tamén presenta arcos apuntados, falsos arcos de descarga e canecillos xeométricos que o levan ata o tardorrománico. Á hora de fixar unha cronoloxía para a fábrica de Brabío, a cabeceira foi edificada ao redor dos anos 1170-1180, mentres que a nave puido ser construída ao redor da década de 1220 ou algo despois.

O texto é un resume de AMPF de Románico Digital.

Fotos: INICIARTE.

Igrexa de san Xiao de Ventosa (Agolada, Pontevedra), I: exterior

 

Co grupo dos "Sabios" e coas habilidades sociais de Esther G. para conseguir as chaves, visitamos a igrexa de San Xiao de Ventosa que é unha parroquia que se empraza no sur do municipio de Agolada, comarca do Deza.

A construción do templo englóbase nos séculos XII-XIII, entre os anos 1170-1200; máis da súa orixe románico tan só queda a fachada e a nave

O restante do templo é unha mestura de estilos, románico orixinal con outros como o gótico, ou mesmo no seu interior áchanse figuras da época medieval.

Levantouse nun lugar desta parroquia chamado Os Chaos, e foron trasladando pedra a pedra ata colocala no lugar actual. Ventosa pertence ao municipio de Agolada e é a cabeza do arciprestado homónimo da diocese de Lugo. Aínda que pertence á provincia de Pontevedra, atópase moi próxima ao límite coa provincia de Lugo.

Esta igrexa aparece na bibliografía con dúas advocacións diferentes, Santa María ou San Xiao de Ventosa. Segundo López Valcárcel, nalgúns documentos antigos aparece coa denominación de Santa María de San Xián, sendo a utilizada na actualidade a segunda.

A maior singularidade desta igrexa rural radica en albergar no seu interior un importante grupo escultórico procedente de dous baldaquíns, desmontados en 1895. Ademais conta cunhas pinturas murais na nave, recentemente descubertas.

A igrexa románica sufriu importantes reformas en época moderna que a alteraron substancialmente. A planta actual é de cruz latina, consecuencia de múltiples alteracións. No século XVI ábrense á ábsida unha capela á beira norte e unha sancristía ao sur. Cando no século XIX é derrubado o arco triunfal e ampliado a ábsida, estes dous espazos pasan a ter a función de capelas laterais, abertas á nave mediante grandes arcos, creándose un falso cruceiro. Con esta reforma desmontáronse os baldaquinos e recolocáronse as pezas ao longo dos muros laterais da nave.

O edificio románico constaba dunha única nave, cuxo corpo aínda se conserva e no que se abren as portadas occidental e meridional.

O aparello dos muros está composto de sillería granítica gris con moitas betas avermelladas. Os perpiaños perfectamente escuadrados, entre os que predomina a disposición a soga, colócanse en fiadas regulares de altura variable. Os muros exteriores álzanse sobre un zócalo perimetral composto por dúas fiadas nas que se concentran os perpiaños de maiores dimensións.

Na parte inferior da fachada occidental destaca unha portada abucinada, rematada en dúas arquivoltas de medio punto sostidas por columnas acobadadas. Os fustes destas son esveltos, lisos e monolíticos. As basas sobre as que descansan son áticas, cun touro inferior de diámetro desmedido e escasa altura. Os plintos adornan as súas frontes con arquillos. 

Os capiteis, con decoración vexetal estilizada, presentan finos collarinos lisos. Os capiteis da xamba norte presentan a mesma estrutura. Dos extremos superiores arrinca cara ao centro un talo e descende ao longo da aresta, onde se une cunha argola –baixo esta se ramifica en varias follas moi esquemáticas con forma de abanico–, mentres permanece lisa a maior parte da cesta do capitel. 

Nos capiteis cos que fan parella, o interior segue o modelo anterior pero con variantes e o exterior presenta un tipo máis naturalista. No primeiro o talo xorde dun dos costados inferiores e ascende ata o vértice, de onde colga unha folla nervada a modo de resalte, e desde alí baixa curvándose con formas caprichosas. A cesta exterior presenta dúas follas estreitas que parten do collarino en cada fronte. As follas lisas cun profundo nervio central se curvan na parte superior, onde son lixeiramente apuntadas. A aresta queda marcada por un fino resalte que actúa de eixo.

As arquivoltas reciben un tratamento diferente. O menor moldura a súa aresta cun bocel, mentres que a súa rosca e a súa intradós presentan unha sucesión de medias canas e baquetóns. A arcada exterior aparece decorada no intradós e a rosca con casetones refundidos, correspondéndose dous ocos por dovela, fóra da clave que só posúe un. Na parte interna da volta son cuadrangulares, mentres que na exterior responden a dous modelos. Todos mostran os ángulos suavizados coma se tratásese de arcos; uns dispoñen na parte central superior un pequeno disco e outros un triángulo que dá lugar a arquillos bilobulados sen soporte central. A chambrana se exorna con follas redondeadas en disposición radial. As arquivoltas acubillan un tímpano liso que descansa directamente sobre as jambas que, do mesmo xeito que os codillos, matan as súas arestas con baquetóns.

Sobre esta portada consérvanse a media altura ménsulas coa parte inferior redondeada. Sobre elas asentábase unha estrutura de madeira que actuaba como alpendre.

Por encima desta liña de cans ábrese unha saetera na parte central. A vertente occidental realízase a dúas augas e sobre o piñón sitúase unha espadana con tronera dobre de arcos de medio punto. Perfilando a curva das troneras disponse unha moldura decorada con bólas. Hai unha escultura situada na enxoita central, a cal, aínda que polo seu carácter basto poida parecer románica, corresponde a unha pequena intervención posterior no campanario que se retocou empregando os materiais orixinais. O piñón da tronera está coroado por unha cruz.

Na parte alta dos muros laterais ábrense saeteras que presentan un corte semicircular nos remates interior e superior; son dous no Norte e unha no Sur.

Lixeiramente por baixo do nivel das xanelas hai unhas grandes ménsulas en cuarto de bocel que servían, como as da fachada principal, para soster os seus respectivos alpendres. 

A fachada setentrional é a que posúe menos interese debido a que carece de porta e a colección de once canecillos que decoran o seu beirado son, na súa maioría, en proa de barco e o resto en curva de nacela. Están decorados, dous con degradacións de planos, un cunha cabeza humana e outro cunha piña. Acubíllaa do beirado se moldura en curva de nacela. Na fachada do mediodía consérvanse nove, pero cunha variedade maior. Topamos un de dobre lóbulo e outro de triplo; unha figura humana de longa túnica cun libro aberto sobre as súas pernas, entre as cales parecen asomar os seus xenitais; unha posible cabeza humana; un tonel; un con dúas flores escavadas; un en proa de barco; dous en curva de nacela con superposiciones en degradación enriquecidas nun con dúas fileiras de perlados e noutro cunha flor con gran botón central; e un último demasiado deteriorado como para diferenciar que motivo o decoraba.

O elemento máis sobresaliente do exterior da nave é a porta que se abre ao Sur. Segue o patrón da portada principal, simplificado a unha única arquivolta e algunhas pequenas modificacións. A arquivolta casetonada presenta a peculiaridade de remarcar a clave cun arquillo de maior tamaño e a oquedade do intradós decorada cun aspa de brazos curvos en relevo. 

Na chambrana aparece unha liña en zigzag formada por triángulos apoiados sobre o vértice. O tímpano liso sostéñeno mochetas en curva de nacela que seguen o xogo de boceles e medias canas das xambas. Os capiteis repiten os motivos vexetais de follas e talos estilizados. O talo do dereito parte no collarino desde a aresta cara arriba, en cuxo vértice se remata cunha folla lanceolada, mentres se bifurca cara aos costados, onde en cada fronte decórase con dúas follas en forma de abanico e outra máis pequena a modo de brote.

O capitel esquerdo repite a forma orgánica de talo que parte do astrágalo, aínda que agora se ramifica a modo de árbore, no cal algunhas ramas remátanse en follas.

Texto: Románico dixital.

Fotos: INICIARTE.

Igrexa de san Xiao de Coirós (Coirós, A Coruña)

Tras pasar moitas veces onda ela decidín, o verán pasado, facer unha paradiña coa bicicleta na baixada cara a Betanzos. Non é que sexa un templo espectacular pero ten o encanto do pequeno románico galego rural. Segundo nos conta Turismo de Galicia e , é unha construción  de estilo  románico de finais do século  XII ou principios do  XIII. Na súa planta rectangular desenvólvese unha soa nave da que sobresae a ábsida rectangular.

No interior o espazo entre a nave e o presbiterio resólvese mediante un arco triunfal apuntado, sobre dúas  semicolumnas de fuste curto e capiteis ornamentados con entrelazados, volutas e debuxos.

Á nave accédese mediante tres portas rematadas con arcos de medio punto ao interior, unha en cada muro lateral e outra aos pés, pero a meridional está tapiada.

Ao realizar unha limpeza dos paramentos apareceron restos de pinturas murais, das que só se conserva unha imaxe de gran tamaño de Santa Catalina. Catalogouse como obra do Renacemento.

Por fóra, na ábsida, ábrese unha xanela de medio punto rematada por dúas arquivoltas. Baixo o beirado dispóñense cinco canrrozos de proa e outro cunha folla rematada nunha bóla.

A porta norte, cuxas  xambas rematan en sinxelas mochetas cortadas en proa, ten un enorme lintel sen decoración; con todo, na do mediodía é pentagonal, liso e está sostido por  mochetas con  pomas.

Os canzorros que sosteñen os beirados mostran diferentes perfís e motivos ornamentais: en proa, a bisel, con  nacela, con follas, rolo, etc., e posiblemente foron incorporados en diferentes momentos, aínda que a maioría reproducen modelos habituais en edificios  románicos tardíos.

A fachada occidental reconstruída no século  XVIII, ten unha sinxela porta rematada en arco de medio punto e un  tímpano liso. Sobre ela ábrese unha xanela alintelada e no piñón construíuse unha espadana.

Igrexa de santa María de Ciadella (Sobrados dos Monxes, A Coruña)

 

Nunha recente visita ao campamento romano de Ciadella par ver in sito o avance das escavacións arqueolóxicas, tivemos algo de tempo para gozar da visita desta pequena igrexa. Mais non pudemos visitar o seu interior….

O texto é de “Galicia pueblo a pueblo”

“A igrexa está construída no medio dun lugar de gran importancia arqueolóxica, onde apareceron valiosos vestixios romanos e lápidas.

No documento no que figura a restauración do Mosteiro de Santa Baia de Curtis efectuada cara ao ano 995 polo bispo compostelán don Pedro I Martínez de Mosoncio (San Pedro de Mezonzo), figura a igrexa de "Sanctae Mariae Cidadelie de Curtis" entre os bens con que foi dotado. Tamén figura entre as igrexas nas que o Mosteiro de Sobrado obtivo participación durante a fase de crecemento do dominio, que se produciu a partir de 1250

Santa María de  Cidadela datada cara a 1225, é unha igrexa de ábsida de planta rectangular con bóveda de canón apuntada, reforzada por un arco  fajón de igual directriz.

(…) O exterior de Santa María de  Cidadela non está cuberto de cal, e mostra perfectamente os  paramentos.

No  testero da ábsida apréciase no centro os restos dunha  saetera  tapiada, rematada nun arco de medio punto tallado nunha soa peza.

No piñón sitúase unha cruz antefixa de modelo semellante a outras igrexas.

Á beira norte da capela está encostada a sancristía, mentres no sur aparece un  robusto contrafuerte  prismático que é graduado na parte superior e non alcanza o beirado. Baixo acubíllalas de nacela, consérvanse  canecillos de proa,  nacela e outro cunha especie de flor.

Ao sur ábrese unha porta coroada por un arco renacentista de medio punto formado por  dovelas de gran tamaño. Tamén se atopa unha  saetera rematada por un arco de medio punto tallado nunha soa peza, pero está  tapiada.

Baixo os beirados consérvanse  canzorros moi sinxelos, no seu maior parte de proa e  nacela, aínda que aparece algún decorado con medias bólas, unha cabeza de trazos moi bastos e outro con dous  cabecitas  antropomorfas.

Na fachada ábrese unha porta  adintelada cun arco de descarga  semicircular. Sobre ela aparece unha xanela  adintelada moderna que forma parte do muro reconstruído, e no piñón remata cunha espadana de dous vans”.

 

Antes de chegaren á capela, detivémonos neste fermoso cruceiro “realizado en granito, que se alza sobre un pedestal cuadrangular moi  moldurado, cunha gran  escocia, que se apoia sobre plataforma  troncopiramidal. 

O fuste de sección circular, comeza e remata cadrado. O capitel é de forma cuadrangular liso e con  astrágalo tamén cuadrangular, ábaco de lados  curvos e vértices achafranados,  volutas, 

orlas vexetais, flores de lis e  querubíns.”.

 Fotos: INICIARTE

Catedral de Tui: cabeceira e coro

O profesor Yzquierdo Perrín (1993, pp.243) afirma que "A catedral empezouse pola cabeceira e, igual ca en Lugo,  prescindiu do deambulatorio; organizouse en tres capelas, que, segundo estima Bango, debían ser semicirculares, pero que foron substituídas polas actuais que sufragou o bispo don Pedro Beltrán, entre 1495 1 4999. As antigas ábsidas estaban dedicadas así: a central, á Virxe María; a norte, ao apóstolo Santiago, e a sur, a San Pedro".

Sobre esta parte do templo Cameselle e Iglesias afirman:

“Cóbrese cun tramo de bóveda de medio canón, restos da primitiva románica, e na parte correspondente a finais do século XV con bóveda nervada. A consecuencia dun lóstrego caído o 17 de novembro de 1791, que causa destrozos e ameaza de ruína á catedral, foi necesario realizar importantes traballos de consolidación, obras que leva a cabo o mestre Domingos de Novás e Lemos de Pazos de Reis, quen extraordinariamente encárgase de reconstruír a cimentis o alicerce norte do cruceiro ata a altura das bóvedas, os arcos e aberturas laterais desta capela maior. Actualmente acubilla o coro catedralicio trasladado en 1954 desde a nave central. A sillería é obra do escultor Francisco Castro Canseco que contrata no ano 1699 na cantidade de 60.000 reais. Nos sitiais dos respaldos baixos figuran as escenas coa vida e milagres de san Telmo, patrono da cidade e da diócese. Nos da parte alta hai representacións de santos de devoción en Galicia. A cadeira presidencial ten a imaxe de san Telmo policromada e o escudo do bispo Frei Anselmo Gómez da Torre, o seu patrocinador. No guardapolvos da crestería están talladas escenas da vida da Virxe, patroa da catedral.

No presbiterio hai que destacar a Sé do Bispo, tallada en madeira de castiñeiro polo xa coñecido escultor Domingos Rodríguez de Pazos para a sillería da Sala Capitular. No respaldo figura a imaxe de san Epitacio e na parte alta a Asunción da Virxe. Foi á Exposición Universal de Barcelona de 1929 e desde entón quedou neste lugar.

Os frontais que forman o altar maior teñen unha decoración de entrelazos de inspiración mudéxar, parecen obra do século XIV e proceden da capela de santa Catalina.”

Sobre o coro o profesor Rosende (1995) cóntanos:

“A sillería de coro da catedral de Tui, contratada en febreiro de 1699 por Francisco de Castro Canseco, serviu de soporte para un gran despregue figurativo, como viña sendo habitual en Galicia desde a segunda metade do século XVI. A historia de San Pedro González Telmo, patrón da diócesis e da cidade, mostrábase nos taboleiros da sillería baixa; un amplo santoral cumpría coas esixencias devocionais propias e duplicaba a súa presenza por medio das pilastras no segundo corpo, e a vida da Virxe ocupaba o gardapó.

As súas historias coroaban a gran estrutura lígnea emplazada originalmente nos primeiros tramos da nave central, onde aínda hoxe quedan algúns restos. Era a segunda vez que en Galicia unha sillería facíase cargo de forma tan pormenorizada dun relato destas características. E aínda cando non se alcanzase o nivel da primeira -a de San Martíño Pinario de Santiago, o máis fermoso himno esculpido que Galicia consagrado á Nai de Deus-, dadas as limitacións do autor e o seu equipo de colaboradores, os resultados, medianamente aceptables desde o punto de vista artístico, resultaron francamente aleccionadores no plano iconográfico ao facerse cargo non só das devocións e daqueles aspectos máis relevantes da piedade do momento, senón ao tratar de lexitimar como propias aqueloutras que non o eran, aínda que para iso fose necesario recorrer ao contrabando de santos.

A sillería facíase tamén cargo dun principio ordenador da iconografía que se desenvolveu por primeira vez en San Martín Pinario e que consistía en dispoñer o santoral entre dúas secuencias narrativas monográficas. A diferenza estriba en que en Tui os relevos da Virxe pasan a ocupar o gardapó e os de San Pedro González Telmo a primeira orde de cadeiras, mentres que en Santiago procedeuse á inversa, a vida de San Bieito emprázase no remate e a da Virxe na sillería baixa. Pero en ambos casos compártese un similar afán narrativo -máis seco en Tui- que, por unhas ou outras razóns, incluso algunha compartida ponse ao servizo duns intereses que se xustifican facilmente. En Tui, para o ciclo da Virxe, o único que agora nos interesa, sería suficiente pensar que ela ostenta a titularidad do templo catedralicio, con todo non estaría de máis recordar tamén que a súa imaxe, tras recibir os máis feroces ataques dos protestantes, converteuse para o mundo católico nun dos motivos esenciais de de reivindicación, saíndo a súa figura ata máis fortalecida que antes.”

Cameselle Bastos, D. e Iglesias Almeida, E. La catedral de Tui. León, Edilesa, 2004, pax. 18.

Ramón Yzquierdo  Perrín. Galicia. Arte. A Coruña, Hércules, 1993, Tomo X. pp 247

Rosende Valdés, A. “Imágenes de una letanía esculpida en la catedral de Tui”. En Cuadernos de Estudios Gallegos, Tomo XLII, Fascículo 107, Santiago 1995.