A mesquita de Bab al Mardum ou igrexa do Cristo da Luz (Toledo): Orixes e exteriores

Na miña última visita a Toledo entrei, por fin, nesta mesquita.

O texto é unha adaptación de Toledo Munumental.

Situada xunto a unha das portas do recinto amurallado é un dos monumentos máis importantes da arquitectura hispano-musulmá e mudéxar en España. Este valioso edificio milenario, supón un exemplo único da pervivencia da arte da Al-Ándalus: unha mesquita ou pequeno oratorio de época califal á que dous séculos despois, ao ser transformada en igrexa vai engadir unha ábsida seguindo o estilo do edificio primitivo dando lugar á arte mudéxar.

A inscrición descuberta en 1899 permitiu datar o edificio no ano 999 da nosa era e vinculalo á prestixiosa familia dos Banū l- Hadīdī:

“Basmala. Fixo levantar esta mesquita Ahmad ibn Hadidi, do seu peculio, solicitando a recompensa ultraterrea de Allah por iso e terminouse, co auxilio de Allah, baixo a dirección de Musa ibn Ali, o arquitecto, e de Saada, concluíndose en  Muharraq do ano trescentos noventa” (Inscrición fundacional, 13 de decembro do ano 999/11 de xaneiro do ano 1000).

 

A historia dos seus nomes

A Mesquita recibe o nome árabe de Bab ao- Mardum pola próxima porta deste nome, tal como chamáballa no momento da conquista de Toledo por Afonso VI (1085) aínda que un século despois pasou a ser dos Cabaleiros da Orde de San Xoán como ermida da Santa Cruz.

Pero o nome máis habitual que recibe: do Cristo da Luz, débese a distintas historias sen base documental que forman parte da tradición desde a conquista cristiá e das que tan só quedan os testemuños da talla dun Cristo chamado da Luz, actualmente no Museo de Santa Cruz e dunha desaparecida imaxe da Virxe da Luz.

Conversión en igrexa cristiá

Un documento de 1183 incluído no Libro de Privilexios da Orde de San Xoán de Xerusalén dános noticia da doazón por parte de Domingo Pérez e a súa muller Xuliana da chamada casa da Santa Cruz “que fose mesquita de mouros xunto á porta de Beni  Abardom” a esta Orde militar para que a convertan na súa capela e oratorio.

Tres anos despois, o arcebispo Gonzalo consagra este lugar que pasa a ser chamado igrexa de Santa Cruz, dos irmáns hospitalarios. A súa peculiar estrutura arquitectónica complicaba a súa adaptación ao uso parroquial polo que finalmente converteuse en capela privada ao engadírselle unha ábsida no seu costado oriental.

 

Unha copia en miniatura da mesquita de Córdoba

Os seus elementos construtivos e decorativos, como bóvedas, arcos de ferradura con  peralte,  dovelaje,  arquerías, cimacios de planta cruciforme…, teñen unha inspiración clara na Mesquita de Córdoba, e especialmente na ampliación da sala de oración ordenada polo califa Al- Hakam II, tan só 30 anos antes. As bóvedas son réplicas fragmentadas ou completas das bovediñas trazadas na capital da Al-Ándalus. Con todo aquela construíuse en pedra e nesta, os muros constrúense en ladrillo con morteiro de cal, as fachadas con cachotería encintada e o muro de  quibla, ao sueste e o muro suroeste reutiliza a  sillería.

Fachadas debuxadas en ladrillo

A fachada da rúa do Cristo da Luz que é a que ostenta a inscrición, está formada por tres arcos: de medio punto o central,  pentalobulado o esquerdo, e de ferradura prolongada o dereito. Segundo os arqueólogos en orixe nunca foron portas senón xanelas da fachada lateral. Por encima, un segundo corpo con arcos de ferradura cegos entrecruzados, e sobre eles, unha franxa calada de ladrillos formando unha rede de  rombos, enmarcada por ladrillos en esquina que serve de base á inscrición en letra cúfica.

A que fose fachada principal, hoxe ao noroeste ten tres arcos de ferradura prolongada, acubillados por tres arcos de medio punto enmarcados con cintas de ladrillo, en referencia ás múltiples e dobres  arquerías da Mesquita de Córdoba. No terceiro corpo unha franxa de arcos de ferradura cegos baixo arcos trilobulados é coroada por unha dobre franxa de ladrillos en esquina.

FOTOS: INICIARTE

Bote de Zamora

Museo Arqueológico Nacional. Madrid.

Bote de marfil, que aproveita a forma cilíndrica do colmillo, con tapa en forma de cúpula que se articula e pecha con bisagra e broche de prata nielada. Está elaborado cunha delicada talla que orixina efectos de claroscuro cos motivos que o adornan: ataurique de follas e palmetas, pavóns, gacelas e outras aves que recrean o ambiente pacífico propio dun xardín palatino. 

Na base de táapa corre unha inscripción en carácteres cúficos que informa sobre a data de ejecución da peza (353 da Héxira/ 964 d. C.), o autor (Durri a o-Saír) quen a mandou facer (o califa A o-Hakam II) e para quen estaba destinada (Subh, favorita da o-Hakam II).

Bote de Zamora en 3D

O castelo de Gormaz (Soria): fortaleza hispanomusulmana

Elevada sobre o páramo soriano, xurde… o impresionante castelo hispanomusulmán de Gormaz.

A fortaleza foi mandada construír a mediados do século X por orde do xeneral Galib en tempos do califa Al-Haquem II sobre os restos dun anterior castelo cristián ou árabe. É Monumento Nacional desde 1931. É unha auténtica fortaleza na fronteira medieval do Douro, ademais este castelo califal de Gormaz, é o máis grande de Europa na súa clase.

Está situado sobre un cerro cretácico de planta alongada que pode verse desde moitos quilómetros de distancia na chaira soriana. Foi orixe e bastión de numerosas razias ou ataques das tropas musulmás sobre as terras cristiás do norte do Douro.

A fortaleza, conta con dúas zonas diferenciadas e separadas por un foso, hoxe cuberto: o alcázar e o recinto amurallado. No alcázar atoparemos a torre de Almanzor do século X ,sala de armas e a Torre da Homenaxe con aparello califal e ménsulas califales reutilizadas, e que fai de porta de entrada ao alcázar, unha poterna califal cara ao norte e os restos dun alxibe. En total son sete as torres que hai nesta parte da fortaleza. O recinto murallado ten uns 1200 metros de perímetro, 446 de longo e 60 de ancho, con lenzos de 10 metros de altura.
Conta con varias poternas cara ao norte, e a fabulosa porta califal con alfiz ou arrabá nun corpo formado por dúas torres unidas, e cun segundo arco interior e as dúas portas do S. XIV coas súas marcas de canteiros. O recinto termina en forma de punta seguindo o contorno do cerro, e na torre trapezoidal que forma o espolón de poñente, pola parte exterior. En total conta con 26 torres, xeralmente rectangulares, realizadas en sillares a soga e tizón a bandas de tizóns, sendo as da muralla macizas ata o primeiro piso.

No 975 o conde Garci Fernández, aliado con Sancho de Pamplona e Ramiro III de León, é incapaz de tomar o castelo tras un longo asedio e sofre unha humillante derrota ao ser atacado polo exército de Galib que chegou ao rescate. Entre 978 e 981 consegue apoderarse de Gormaz, que volverá recuperar Almanzor en 983. Houbo que esperar ata 1060 para que fose recuperada polos cristiáns como consecuencia da expedición de Fernando I, esta vez de forma definitiva. O mercenario Rodrigo Díaz de Vivar, O Cid, recibe a vila de Gormaz en 1087.

Podedes facer unha visita virtual ou ver a fortaleza en 360 graos.

Texto adaptado de Castillos de Soria.

Arquitectura Hispanomusulmana: Alhambra (IV) A Alcazaba

Alcazaba é, xunto con Torres Bermejas, a parte máis antiga da Alhambra. Pénsase que antes da súa construción e a chegada dos musulmáns a Granada existiron diversas edificacións na mesma zona. A primeira noticia que temos da existencia da Alcazaba granadina data do século IX, no que se supón que foi construída por Sawwar ben Hamdun durante a loita entre árabes e muladíes.

O conxunto actual debémosllo a Mohamed I, quen amurallou o anterior castelo, levantou defensas, tres novas torres (a Crebada, a da Homenaxe e a da Vea), co que converteu á Alcazaba nunha auténtica fortaleza, onde o monarca establecería a residencia real, función que conservou no reinado do seu fillo Mohamed II ata que os palacios foron terminados. A partir de entón quedou como fortaleza de índole puramente militar.

Fotos: INICIARTE.

Arquitectura Hispanomusulmana: A Alhambra (III) Os Xardíns do Xeneralife

Foron mandados construír por Muhammad II. O Palacio e os xardíns eran a residencia de descanso dos sultáns, tendo así maior independencia e un maior achegamento á natureza. O conxunto estivo formado por unha finca agrícola en dúas terrazas, tendo a inferior dous patios rectangulares. Ao fondo do segundo patio ábrese a porta da área palatina, organizada en torno ao patio da Acequia. Aos lados do patio estaba o edifico destinado ás lexítimas esposas do sultán.

A pesar das moitas modificacións padecidas, o Xeneralife continúa a ter o aspecto dun xardín no senso coránico do mesmo, é dicir, dun xardín do paraíso. Aquí a vexetación e a auga apodéranse da arquitectura.

Fotos: INICIARTE.

Arquitectura hispanomusulmana: A Alhambra (II)

O Mexuar é o máis antigo e incluso pudidera ser almohade. Os zócalos do muro van alicatados con cerámica vidriada de lacerías, as lacerías é outro elemento decorativo nazarí, líneas que se entrecruzan formando polígonos e organizacións simétricas e puras. Con estes arabescos ou lacerías preténdese achegarse ao "horror vacuí”. A cuberta sempre é de madeira, decorada con lacería ou ataurique o ben repuxada ou labrada.

Patio dos Arraiáns. Patio rectangular con estanque rodeado de setos nos lados longos e con dous pórticos nas frontes sobre columnas e arcos peraltados con decoración de xesería calada. Sobre as columnas hai piares que separan cada arco e que forman, cunha moldura horizontal baixo o aleiro, sendos alfices. Ao fondo a torre de Comares. Este é uno deses conxuntos de espazos aillados que teñen vida propia, que non necesitan dos demais para dar sensación de unidade. En cada conxunto estúdase o efecto de perspectiva contando con diferentes elementos: vexetación, auga e arquitectura, a real ea reflectida. Os dous primeiros son tradicionais no Islam por ser un ben escaso en Arabia.

Salón dos embaixadores da Torre de Comares. Torre de grosos muros de ladrillo (vese nas xanelas que son case cámaras tras o arco peraltado, nunca delas, aloxábase o trono). Os muros cóbrense con zócalo de alicatado xeométrico. Na zona media aparece o ataurique enchendo todo o espazo e unha banda de escritura cúfica (versículos do Corán) no centro. Arriba unha ringleira de xanelas cubertas con fina celosía entre outros dos frisos de decoración epigráfica.

Patio dos Leóns. Posterior, do século XIV. Patio rectangular con pórticos nos catro lados. Nos curtos avanzan senllos porches. Todo isto sostido sobre columnas moi finas, con basa de escocia, numerosos colaríns superiores, capiteis con dous corpos, cilíndrico e cúbico con ataurique en xeso. Os soportes son en lintel e os arcos só colgan como decoración en xeso, peraltados ou en uve invertida. No centro unha fonte (hoxe en restauración) circular sostense sobre uns leóns de torpe execución. O efecto de luz tamizada entre a xesería calada, auga e perspectiva convirte esta obra nunha das mellores de todos os tempos.

Sala dos Mocárabes. O arco de mocárabes é outra aportación nazarí que eles retoman dos abásidas. É un elemento barato e espectacular, tacos de madeira cubertos con estuco de xeso e pintura. Son como estalactitas de ensoño. Vemos tamén os zócalos alicatados, muros de ataurique, xambas e alfiz con escritura cúfica e todos os elementos máis xenuínos da arte nazarí.

Sala das dúas irmáns. Bóveda de mocárabes. Tamén serven estes tacos para formar bóvedas imposibles, de marabilloso efectos ornamentais. Os artistas non se preocupan dos elementos construtivos sempre simples; teitos de madeira, linteis, muros de ladrillo- e todo o talento vólcase nunha decoración que encobre a pobre estrutura.
Interésalles só o sensual da arquitectura, a beleza perceptible polos sentidos. Esta bóveda está confeccionada con miles de tacos e é (todo) moi sólido porque se conserva perfectamente. Nos vértices hai unas falsas trompas de mocárabes, só decorativas, e una banda de ventás inundan de luz a bóveda creando xogos de luces e sombras.

Texo adaptados dun artigo de Enrique Valdearcos en Clio, Rediris.

Fotos: INICIARTE.

Arquitectura Hispanomusulmana: Alhambra (I)

“(…) A Alhambra foi máis que un palacio, era unha cidade real a escala reducida, cos seus edificios para vivendas e oficinas administrativas, os seus cuarteis, cortes, mesquitas, escolas, baños, cemiterios e xardíns. De todo iso, só se conserva a parte que representa a residencial real propiamente dita. E case é un milagre que se conserve, pois a pesar de todo o seu esplendor, a súa construción é tan lixeira, feita con tanta despreocupación. A fortaleza como tal é forte, tiña que selo, pero os edificios interiores non foron levantados para durar eternamente. Isto contrastaría con todo o pensamento islámico, coa súa conciencia da caducidade das cousas; a vivenda do soberano é unha casa para certo espazo de tempo. Esta é só unha das moitas contradiccións que ofrece a Alhambra, se partimos das regras ás que estamos acostumados nas construcións principescas do resto de Europa. Pero precisamente este “ser distinto” esconde o sentido da arquitectura granadina.

Contrastando con todas as residencias principescas da Europa cristiá, a Alhambra non ten fachada, non ten eixe principal, arredor do cal estean dispostos os edificios; non hai aliñamento de salas polas que se vai pasando dunha noutra, desde o preludio ata a apoteose final. En lugar diso, éntrase en cada un dos patios interiores, arredor dos cales se agrupan os cuartos como por casualidade, pasando por corredores esvaídos; nunca se pode sospeitar que mundos poden ocultarse aínda tras os muros. É case como no conto oriental do camiñante que é lanzado a un pozo de sal e encontra nel un palacio subterráneo con verxeis e virxes, onde vive felizmente durante doce anos ata que un día abre unha portela esquecida que o conduce a un palacio aínda máis magnífico…”

Titus Buckhardt. A civilización hispanoárabe. Madrid, Alianza, 1995, pp. 229.

Máis información na páxina web oficial, na web do Patronato, en Arteguías ou na Wikipedia. Tamén podedes facer unha visita virtual en 3D.

<

Arte Islámica

View Upload your own

A inseparable alianza do espiritoal e o temporal. A busca da propia identidade fronte ás grandes civilizacións.

Nova mesquita en Medina Azahara

Na edición do pasado 17 de novembro, o xornal El País, daba conta do achádego dunha mesquita na cidade de Medina Azahara. Dita mesquita, situada a 600 metros das dependencias califais obriga a reformular as dimensións que ata agora víñanse atribuíndo á urbe palacega.

Trátase dunha mesquita de barrio na que oraban os fies de a pe que vivían dentro de Medina Azahara e extramuros. O edificio ten unhas dimensións de 25 metros de longo e 18 de ancho. Atopouse o mirab, a zona máis sagrada do edificio, e o alminar, ou torre do templo desde a que se chamaba á oración.

Das crónicas escritas polo periodista Manuel Planelles e polo experto Manuel Pimentel pódese extraer a seguinte información:

É o xacemento medieval máis importante de Europa. Este pazo e cidade administrativa foi mandada construir por Abderramán III a oito quilómetros de Córdoba no século X. Causou admiración de todos os habitantes de Al-Andalus e de calquera visitante da Córdoba islámica.

Construida sobre niveis e terrazas, a súa traza constitúe un alarde tanto na súa estética como nas súas solucións técnicas constructivas e polo seu revolucionario concepto de arquitectura do poder.

A vida desta cidade-pazo foi breve, abandonouse no século XI e sufríu un expolio que durou séculos. Os materiais da cidade empregáronse para outros edificios de Córdoba e doutras urbes.

A Medina Azahara que hoxe contemplamos é froito de décadas de escavacións, consolidacións, reconstruccións e postas en valor, realizadas con distintos graos de acerto. Hoxe só podemos observar entre un 10 e un 30% do que en realidade foi.