Para coñecer algo máis deste santuario empregaremos, en
primeiro lugar, un texto traducido e adaptado de “Galicia, pueblo a pueblo”:
A tradición-lenda conta que a D. Rodrigo Bermúdez de Osorio,
dono dos cotos e lugares de San Pantaleón dás Viñas e veciño de Betanzos, a finais
do século XV, no camiño que vai de Betanzos a San Pantaleón, unha luz
sinaloulle o lugar onde debía acharse a imaxe da Virxe. Comezaron os traballos
de excavación e pronto apareceu unha pequena imaxe de pedra, admirablemente
tallada e en moi bo estado de conservación.
(…) Naquel lugar, un altozano pertencente ao castro e
parroquia de San Martín de Tiobre, onde estivo situado o enclave primitivo de
Betanzos, chamado "Betanzos o Vello" levantouse unha pequena capela para honrar a
Nosa Señora de Ribacavada (probablemente, así chamada, por ter que cavar na
rivera do altozano) ou Nosa Señora do Camiño, nome oficial que consta na placa
de azulexo pegado á fachada principal do santuario; pero o nome popular é o da
nosa Señora dos Remedios, polos moitos milagres de remedios e curacións de
diversos males que se lle atribúen á intercesión da Virxe en devandito
santuario, que prevaleceu por encima dos outros dous títulos. A Virxe dos
Remedios é, por decisión dos brigantinos, protectora, vixía e gardiá da capital
histórica das Mariñas.
É de observar que o santuario está situado na confluencia
dun cruzamento de camiños que eran os que daban acceso á cidade brigantina e
ademais usaban séculos atrás, por unha banda, os europeos do Norte que
desembarcaban en Ferrol e detíñanse aquí durante a súa peregrinaxe á tumba do
Apóstolo Santiago; por outro os peregrinos xacobeos que viñan de Oviedo,
atravesando polo antigo Camiño Real (popularmente A Croa).
Para a parte máis histórico artística guiarémonos pola
profesora Vila Jato
“(Entre os
colaboradores de Juan de Herrera en Galicia) destaca GARCÍA DE VELASCO,
aparellador seu nas obras do mosteiro de Monfero. As noticias que del temos son
moi tardías, xa que, salvo a súa mención no testamento de Herrera, onde se lle
denomina “aparellador da obra de Monfero”, soamente está documentada a súa
intervención na Igrexa de Nosa Señora dos Remedios ou do Camiño en Tiobre
(Betanzos), contratada en 1599 e que se principiara a construír, sobre o espazo
dunha antiga capela, en 1568, segundo consta nunha inscrición existente na
cornixa do frontón da fachada, na que se di que “foi fundado o día 6 de maio de
1568, con esmola de fieis e peregrinos, sendo reitor Alonso Martínez de prol,
mordomo de Rodrigo García e procurador o escribán Alonso Pérez de Villarraso”.
Comezando pola fachada, as obras avanzaron moi de vagar, xa
que no ano 1599 García de Velasco fai as trazas da capela maior e ciborio do
cruceiro, contratándose con el a obra ao ano seguinte. En canto á fase inicial
de construción do santuario, algunhas referencias documentais poden levar a
atribuíla a Juan de Herrera, ao menos en canto á traza, xa que polo testamento
do arquitecto trasmerano sabemos que traballou durante algún tempo en Betanzos,
concretamente na ponte e, o que é máis significativo, declara que estaba
ofrecido en romaría a Nosa Señora de Betanzos, o que proba que coñecía e
veneraba este lugar de peregrinación.
A Herrera pode, pois, atribuírselle a fachada, dun severo
clasicismo no seu alzado, cun corpo rectangular dividido en altura en dous andares
por cornixa resaltada e un frontón triangular como remate. No corpo inferior
ábrense tres portas de arco de medio punto que se corresponden coa nave, e nas
súas trompas hai dous bustos con imaxe femininas identificadas como Santa Ana e
a Virxe co Neno. O segundo corpo está partido por unha ventá semicircular que
ilumina directamente o interior do templo e encol del, separado pola potente
cornixa, un frontón triangular cun busto de Pia Eterno no centro e dúas
esculturas de San Martiño e San Roque como acroterios. Ten pois esta fachada un
indubidable aire vignolesco, novo na arquitectura galega e que, dentro da súa
modestia, non deixa de recordar o grande frontispicio da fachada do mosteiro do
Escorial.
A primeira fase construtiva da igrexa concluíu á altura do
cruceiro, xa que a partir de alí tanto a cuberta do ciborio como as capelas
laterais e o presbiterio contratáronselle a García de Velasco, que repite nelas
un esquema xa empregado tanto nas bóvedas do claustro de Monfero como, no que
respecta ás vieiras das esquinas da capela maior, na sancristía do mosteiro de
Sobrado, o que leva a pensar que cando Velasco se compromete a facer a obra tal
vez estea lembrando ideas e suxestións do seu defunto mestre”.
Mª Dolores Vila Jato. "Galicia na época do Renacemento.
Arquitectura". En Galicia. Arte XII. A Coruña Ed. Hércules, 1993, pp. 108-111
Fotos: INICIARTE
Entradas
