A catedral da Asunción de Valencia (I)

 

Para introducirnos neste templo, fago un resume da Wikipedia:

A Igrexa Catedral-Basílica Metropolitana da Asunción da nosa Señora de Valencia está dedicada por desexo de Xaime I  á Asunción de María. Foi consagrada o ano 1238 polo primeiro bispo de Valencia posterior á conquista, Frei Andrés de Albalat.

O gótico valenciano é o estilo construtivo predominante desta catedral, aínda que tamén contén elementos do románico, do gótico francés, do renacemento, do barroco e neoclásico.

O emprazamento da catedral foi lugar de culto desde a época romana, xa que alí atopábase un templo dedicado a Xúpiter ou Diana.  Sobre ese templo erixiuse a catedral valenciana, durante a época visigoda. Coa conquista árabe, o lugar volveuse sede da mesquita de Balansiya (Valencia en árabe); ata que no século XIII, volveu ser igrexa cristiá, tras a conquista da cidade por Xaime I.

A estrutura principal da Catedral de Valencia alzouse entre os séculos XIII e XV, polo que é principalmente de estilo gótico. Con todo, a súa construción prolongouse durante séculos, razón pola cal hai unha mestura de estilos artísticos -que van desde o temperán románico, ata o sutil renacemento, o barroco recargado e o máis contido neoclasicismo- que é a característica máis relevante da catedral.

Empregouse para levantala material das veciñas canteiras de Burjasot e Godella, pero tamén doutros lugares máis afastados como Benidorm e Xávea, de onde chegaron as pedras en barco.

Trátase dun edificio de planta gótica de tres naves con cruceiro cuberto con cimborio, xirola e ábsida poligonal.

A catedral, que se ía facendo a medida que a mesquita se derrubaba, contaba xa ao final do século XIII co deambulatorio coas súas oito capelas e coa porta románica da Almoina, situada no brazo oriental do cruceiro.

Entre 1300 e 1350 pechouse o transepto ou cruceiro polo seu lado oeste coa construción da porta gótica dos Apóstolos. Tamén se construíron tres tramos das tres naves -unha central e dous laterais-, e iniciouse o cimborio.

A antiga Sala Capitular (hoxe Capela do Santo Cáliz) (1356-1369), onde se reunían os clérigos para deliberar os asuntos internos, e a torre campanario do Micalet (1381-1425) levantáronse inicialmente separadas do resto da igrexa, pero en 1459 os mestres Francesc Baldomar e Pere Comte iniciaron a ampliación das naves da catedral nun tramo máis, coñecido como Arcada Nova ou Arcada da Seu, e unírona definitivamente tanto coa sala capitular como co Micalet. Desde aquel momento a catedral mide 94 metros de longo por 53,65 de ancho no transepto.

Os séculos do renacemento (XV-XVI) influíron pouco na xa consolidada arquitectura pero moito na decoración pictórica, como a do altar maior, e escultórica, como a da capela da Resurrección.

Os arcos góticos do cruceiro foron enmascarados con arcos clásicos. Tamén se decoraron as pechinas do cimborrio, con estucos.

Da etapa barroca destaca que en 1703 o alemán Konrad Rudolf proxectou e iniciou a porta principal da catedral, coñecida como dos Ferros pola reixa que a rodea. Por mor da Guerra de Sucesión non a puido acabar, e foron principalmente os escultores Francisco Vergara e Ignacio Vergara os que o fixeron.

Desde o último terzo do século XVIII púxose en marcha un proxecto de renovación do edificio, cuxa intención era dotalo dun aspecto neoclásico homoxéneo, fuxindo do estilo gótico. A obra empezou o 1774 e correu a cargo do arquitecto Antoni Gilabert Fornés. A remodelación neoclásica afectou tanto a elementos construtivos como ornamentais: os pináculos exteriores do templo foron eliminados, as azoteas ocultas por tellados, e a estrutura gótica (incluíndo ventás con vitrais), enmascarada por estucos, dourados e outros elementos pseudoclásicos.

O 1931 foi declarada monumento histórico-artístico,7pero durante a Guerra Civil Española foi incendiada, razón pola que se perderon parte dos seus elementos artísticos. O coro, situado na parte central, foi desmontado en 1940 e trasladado ao fondo do altar maior.

O templo está declarado Ben de Interese Cultural por parte do Consello da Xeneralidade Valenciana.

Fotos: INICIARTE.

A igrexa de san Martiño de Tiobre (Betanzos, A Coruña)

 

Situado sobre o castro de Tiobre e con vistas á ría de Betanzos atópase esta pequena e fermosa xoia do románico galego. Hoxe queda algo afastada da vista das persoas pois a estrada principal (Ferrol-Betanzos)  fica a uns quilómetros.

Fixen a visita no medio dun paseo coa bicicleta.

Sobre as súas orixes hai varias opinións pero sen soporte documental. Hai quen afirma que foi fundada na época das prédicas do apóstolo Santiago con base nunha suposta tradición oral. Outro suposto erudito chegou á afirmar que é da época de Constantiño, polo tanto do século IV. Para outros autores a orixe deste templo adicado a San Martiño sería da época dos suevos no século VIII (suevos no VIII?) polo dragón (habitual nas obras da época sueva) que houbo no campanario. Tamén hai quen afirma que sería máis antiga e que na época sueva sería reconstruída.

Ao carecer de soporte documental estas teorías sobre a orixe ou fundación da igrexa debemos pensar que o templo é medieval aínda que tampouco sería extrano que tivera unha orixe pre-románica.

Documentalmente a súa existencia está demostrada desde o 830, sendo restaurada e consagrada por Xelmírez a principios do século XII. En 1194 formou parte da doazón que o rei Afonso IX realizou á sede de Santiago. A mediados do século XIX desapareceu o dragón da fachada.

É igrexa dunha soa nave con ábsida rectangular con sancristía engadida polo lado norte. Presbiterio con bóveda de canón. Conta con arco triunfal abovedado e dobrado sobre o que se abriu un rosetón.

A fachada occidental ten tímpano sostido con dúas mochetas de nacela cunha cruz procesional, inscrita nun círculo e no seu brazo occidental ten un alfa e un omega que case xa non se distingue. É unha porta abucinada sobre columnas acubilladas de fustes lisos e monolíticos, con basas áticas decoradas e capiteis vexetais. Sobre a porta ábrese unha xanela alintelada feita con posterioridade á obra orixinal. A espadana que culmina o conxunto é do século XIX.

Na ábsida destaca a xanela de medio punto decorada con tras arquivoltas. O arco interior repousa sobre dúas columniñas de fustes lisos e monolíticos con basas áticas e plintos. Capiteis de decoración vexetal. 

Nos vértices da ábsida descansan tres animais. O do piñón é un año sen cruz; no muro norte un año con cabeza humana; no lado sur estaría o famoso dragón da antiga espada do templo.

O muro norte está dividido en tres partes por dous contrafortes. Baixo a cornixa hai trece canzorros, maioritariamente de proa.

No lado sur hai catro contrafortes, entre os dous centrais hai unha porta con tellaroz con cinco canzorros. A súa portada é abucinada coa arquivolta menor sostida por columnas acodilladas con capiteis vexetais. O tímpano está sobre un lintel liso e está decorado cun entrelazado cruciforme sobre o que se inscribe un gran círculo.

En conxunto, pódese afirmar que igrexa de san Martiño de Tiobre é un dos exemplares de igrexa rural románica de finais do século XII e principios do XII mellor conservada da provincia da Coruña.

O texto é un resume adaptado de María del Pilar Carrilo Lista “La iglesia románica de san Mariño de Tiobre”. En Anuario Brigantino, 1994, I, páxinas 231-240

Fotos INICIARTE.

Igrexa de san Xiao de Ventosa (Agolada, Pontevedra) II: o sepulcro.

 

No interior de igrexa cualificada como “a catedral do románico galego” por Filgueira Valderde, pódense contemplar tres obras moi salientables: un sepulcro, un baldaquino desmontado e situado nas paredes así como unas pinturas renacentistas.

En canto ao sepulcro aínda que autores aluden que no seu interior gárdanse os restos dun eclesiástico descoñecido, a maior parte dos estudosos afirma que o seu “propietario” é o abade Lope de Ventosa.

O mausoleo está inmerso nun conxunto decorativo onde podería apreciarse a influencia do Pórtico da Gloria da catedral de Santiago. Hai quen suxire que, como a edificación, tamén foi modificado notablemente pois a súa ubicación orixinal fora no Mosteiro de Carboeiro.

É  obra de finais do século XIV e contén dúas figuras, na tapa con alto relevo e outra na fronte con baixorrelevo. Queda protexido por figuras esculpidas de anxos portando libros e aínda conservan restos de policromía así como por grandes animais na súa base. Nos extremos hai anxos en xenuflexión.

O conxunto vese decorado con escenas relativas á morte: María co seu fillo nos brazos ademais de Salomé, á dereita e san Xoán Evanxelista á esquerda, ademais de María de Cleofás e María Magdalena cun bálsamo.

Sobre este fondo policromado do sarcófago hai outras representacións simbólicas como son o sol e a lúa a xeito de bóveda celestial que acolle ao falecido.

Por riba deste conxunto figuran dúas arquivoltas  con rica decoración escultórica na que destacan escenas de vida cotiá.

Sobre a tumba hai dous frisos. No inferior, dez apóstolos que semellan que portan instrumentos da paixón de Cristo (como os anxos do Pórtico da Gloria) 

e no friso superior hai un pantocrátor cos apóstolos Pedro e Santiago e anxos cantores e músicos.

Manuel Gago salienta neste conxunto artístico a presenza dos "homes verdes"

Texto procedentes de Capítulo Cero e Galicia pueblo a pueblo e Románico digital.

Fotos: INICIARTE.

Igrexa de san Xiao de Ventosa (Agolada, Pontevedra), I: exterior

 

Co grupo dos "Sabios" e coas habilidades sociais de Esther G. para conseguir as chaves, visitamos a igrexa de San Xiao de Ventosa que é unha parroquia que se empraza no sur do municipio de Agolada, comarca do Deza.

A construción do templo englóbase nos séculos XII-XIII, entre os anos 1170-1200; máis da súa orixe románico tan só queda a fachada e a nave

O restante do templo é unha mestura de estilos, románico orixinal con outros como o gótico, ou mesmo no seu interior áchanse figuras da época medieval.

Levantouse nun lugar desta parroquia chamado Os Chaos, e foron trasladando pedra a pedra ata colocala no lugar actual. Ventosa pertence ao municipio de Agolada e é a cabeza do arciprestado homónimo da diocese de Lugo. Aínda que pertence á provincia de Pontevedra, atópase moi próxima ao límite coa provincia de Lugo.

Esta igrexa aparece na bibliografía con dúas advocacións diferentes, Santa María ou San Xiao de Ventosa. Segundo López Valcárcel, nalgúns documentos antigos aparece coa denominación de Santa María de San Xián, sendo a utilizada na actualidade a segunda.

A maior singularidade desta igrexa rural radica en albergar no seu interior un importante grupo escultórico procedente de dous baldaquíns, desmontados en 1895. Ademais conta cunhas pinturas murais na nave, recentemente descubertas.

A igrexa románica sufriu importantes reformas en época moderna que a alteraron substancialmente. A planta actual é de cruz latina, consecuencia de múltiples alteracións. No século XVI ábrense á ábsida unha capela á beira norte e unha sancristía ao sur. Cando no século XIX é derrubado o arco triunfal e ampliado a ábsida, estes dous espazos pasan a ter a función de capelas laterais, abertas á nave mediante grandes arcos, creándose un falso cruceiro. Con esta reforma desmontáronse os baldaquinos e recolocáronse as pezas ao longo dos muros laterais da nave.

O edificio románico constaba dunha única nave, cuxo corpo aínda se conserva e no que se abren as portadas occidental e meridional.

O aparello dos muros está composto de sillería granítica gris con moitas betas avermelladas. Os perpiaños perfectamente escuadrados, entre os que predomina a disposición a soga, colócanse en fiadas regulares de altura variable. Os muros exteriores álzanse sobre un zócalo perimetral composto por dúas fiadas nas que se concentran os perpiaños de maiores dimensións.

Na parte inferior da fachada occidental destaca unha portada abucinada, rematada en dúas arquivoltas de medio punto sostidas por columnas acobadadas. Os fustes destas son esveltos, lisos e monolíticos. As basas sobre as que descansan son áticas, cun touro inferior de diámetro desmedido e escasa altura. Os plintos adornan as súas frontes con arquillos. 

Os capiteis, con decoración vexetal estilizada, presentan finos collarinos lisos. Os capiteis da xamba norte presentan a mesma estrutura. Dos extremos superiores arrinca cara ao centro un talo e descende ao longo da aresta, onde se une cunha argola –baixo esta se ramifica en varias follas moi esquemáticas con forma de abanico–, mentres permanece lisa a maior parte da cesta do capitel. 

Nos capiteis cos que fan parella, o interior segue o modelo anterior pero con variantes e o exterior presenta un tipo máis naturalista. No primeiro o talo xorde dun dos costados inferiores e ascende ata o vértice, de onde colga unha folla nervada a modo de resalte, e desde alí baixa curvándose con formas caprichosas. A cesta exterior presenta dúas follas estreitas que parten do collarino en cada fronte. As follas lisas cun profundo nervio central se curvan na parte superior, onde son lixeiramente apuntadas. A aresta queda marcada por un fino resalte que actúa de eixo.

As arquivoltas reciben un tratamento diferente. O menor moldura a súa aresta cun bocel, mentres que a súa rosca e a súa intradós presentan unha sucesión de medias canas e baquetóns. A arcada exterior aparece decorada no intradós e a rosca con casetones refundidos, correspondéndose dous ocos por dovela, fóra da clave que só posúe un. Na parte interna da volta son cuadrangulares, mentres que na exterior responden a dous modelos. Todos mostran os ángulos suavizados coma se tratásese de arcos; uns dispoñen na parte central superior un pequeno disco e outros un triángulo que dá lugar a arquillos bilobulados sen soporte central. A chambrana se exorna con follas redondeadas en disposición radial. As arquivoltas acubillan un tímpano liso que descansa directamente sobre as jambas que, do mesmo xeito que os codillos, matan as súas arestas con baquetóns.

Sobre esta portada consérvanse a media altura ménsulas coa parte inferior redondeada. Sobre elas asentábase unha estrutura de madeira que actuaba como alpendre.

Por encima desta liña de cans ábrese unha saetera na parte central. A vertente occidental realízase a dúas augas e sobre o piñón sitúase unha espadana con tronera dobre de arcos de medio punto. Perfilando a curva das troneras disponse unha moldura decorada con bólas. Hai unha escultura situada na enxoita central, a cal, aínda que polo seu carácter basto poida parecer románica, corresponde a unha pequena intervención posterior no campanario que se retocou empregando os materiais orixinais. O piñón da tronera está coroado por unha cruz.

Na parte alta dos muros laterais ábrense saeteras que presentan un corte semicircular nos remates interior e superior; son dous no Norte e unha no Sur.

Lixeiramente por baixo do nivel das xanelas hai unhas grandes ménsulas en cuarto de bocel que servían, como as da fachada principal, para soster os seus respectivos alpendres. 

A fachada setentrional é a que posúe menos interese debido a que carece de porta e a colección de once canecillos que decoran o seu beirado son, na súa maioría, en proa de barco e o resto en curva de nacela. Están decorados, dous con degradacións de planos, un cunha cabeza humana e outro cunha piña. Acubíllaa do beirado se moldura en curva de nacela. Na fachada do mediodía consérvanse nove, pero cunha variedade maior. Topamos un de dobre lóbulo e outro de triplo; unha figura humana de longa túnica cun libro aberto sobre as súas pernas, entre as cales parecen asomar os seus xenitais; unha posible cabeza humana; un tonel; un con dúas flores escavadas; un en proa de barco; dous en curva de nacela con superposiciones en degradación enriquecidas nun con dúas fileiras de perlados e noutro cunha flor con gran botón central; e un último demasiado deteriorado como para diferenciar que motivo o decoraba.

O elemento máis sobresaliente do exterior da nave é a porta que se abre ao Sur. Segue o patrón da portada principal, simplificado a unha única arquivolta e algunhas pequenas modificacións. A arquivolta casetonada presenta a peculiaridade de remarcar a clave cun arquillo de maior tamaño e a oquedade do intradós decorada cun aspa de brazos curvos en relevo. 

Na chambrana aparece unha liña en zigzag formada por triángulos apoiados sobre o vértice. O tímpano liso sostéñeno mochetas en curva de nacela que seguen o xogo de boceles e medias canas das xambas. Os capiteis repiten os motivos vexetais de follas e talos estilizados. O talo do dereito parte no collarino desde a aresta cara arriba, en cuxo vértice se remata cunha folla lanceolada, mentres se bifurca cara aos costados, onde en cada fronte decórase con dúas follas en forma de abanico e outra máis pequena a modo de brote.

O capitel esquerdo repite a forma orgánica de talo que parte do astrágalo, aínda que agora se ramifica a modo de árbore, no cal algunhas ramas remátanse en follas.

Texto: Románico dixital.

Fotos: INICIARTE.