Atenea Varvakeion

 Na última visita ao Museo Arqueoloxico Nacional de Atenas e grazas á insistencia de Marta M., puden, por fin, contemplar esta peza que naquel momento non era de visita pública.

A Wikipedia di o seguinte:

A Atenea Varvakeion é unha estatua de época romana de Atenea  Partenos que forma parte da colección do Museo Arqueolóxico Nacional de Atenas. É xeralmente considerada a reprodución máis fiel da a estatua crisoelefantina feita por Fidias e os seus axudantes, erixida no  Partenón. A data do seu labrado oscila do 200-250.

A estatua mide 1,05 metros de alto, aproximadamente uno duodécima parte da altura estimada da orixinal. Está  esculpida en mármore do Pentélico e son visibles rastros de pintura vermella e amarela. Atenea está vestida cun  peplo, encima leva a  égida, decorada con serpes e co  gorgoneion no centro. Leva un casco ático coas proteccións das fazulas voltas cara a arribas; ten tres cristas, no centro hai unha  esfinge e nos lados Pegaso. Na man esquerda hai restos sobe o bordo do escudo, que suxeita o  gorgoneion; os restos de escudo co  oikouros ophis (serpe sacra) identifícanse con Erictonio de Atenas, o fundador lendario da cidade. A man dereita estendida apóiase nunha columna cunha figura  alada de Niké; falta a cabeza desta imaxe máis pequena. A  Niké viches tamén un  peplos e está virada un pouco cara á figura principal. 

A estatua está sobre unha base rectangular. Algunhas diferenzas coa orixinal son descritas por Pausanias e Plinio o Vello. A base orixinal estivo decorada cun friso co nacemento de Pandora, mentres que na copia é plana.  Pausanias tamén describe unha lanza da que carece a copia. O escudo carece da  amazonomaquia na fronte que describiu Plinio. A presenza da columna é mencionada por moitos autores con en o argumento de se a orixinal requiriu un soporte similar, aínda que moitas reconstrucións omíteno (por exemplo, no Partenón de Nashville).

A estatua é chamada así o lugar do seu descubrimento en 1880, preto o sitio orixinal da Escola Varvakeion.

Para saberen máis desta obra e da orixinal de Fideas:

-ArteHistoria.

-Algargosarte.

Fotos: Iniciarte.

A Esfinxe dos Naxos

Esfinxe de Naxos

Obradoiro Xonio. Mármore, Museo Arqueolóxico de Delfos

A Esfinxe de Naxos, é unha esfinxe que data do ano 575 - 560 a. C. e que foi esculpida polos habitantes da Illa de Naxos na Antiga Grecia.

A esfinxe procede da Illa de Naxos, aínda que foi unha ofrenda dos seus habitantes realizada no Templo de Apolo de Delfos, e orixinariamente situábase no alto dunha columna cun capitel xónico, situada ao sur do mesmo santuario duns 12 metros de alto.

O rostro do mítico monstro é feminino (unha koré), con grandes ollos abertos e beizos riseiros, en consonancia coas tendencias da escultura arcaica. A cabeza está coroada por unha cinta e as trenzas caen sobre os ombreiros, de onde comezan as elaboradas ás do paxaro. Na súa parte inferior reprodúcese o corpo dun león, cuxos detalles  estarían representados con policromía.

Hai uns certas dúbidas sobre o significado das esfinxes. Maioritaria mente acéptase que era unha protectora dos mortos , isto, cando menos durante a Grecia Clásica pois anteriormente hai quen as interpreta como animais depredadores.  Tamén hai quen afirma que segundo a mitoloxía clásica tiña a función de vixiar o Santuario de Apolo, propondo aos visitantes unha  adiviña e o que non fora quen de solucionala era asasinado. Ao estaren colocada sobre un pedestal, unha columna e por varias inscricións atopadas nas súas bases, hoxe enténdese que eran monumentos adicados a protexeren as tumbas e as persoas alí contidas. De tódolos os xeitos tamén poden representar a poles e aos seus habitantes coma comunmente é interpretada esta esfinxe dos naxios.

Fotos de Iniciarte (febreiro 2015)

Templo de Zeus en Olimpia: frontón occidental

Da aparente calma do frontón oriental, o artista lévanos, con asombrosa habilidade e maestría, ao frontón occidental, onde se representa outra batalla no seu punto culminante. Trátase da Centauromaquia, a loita entre os Centauros e os lapitas. Segundo o mito, Pirítoo, rei dos lapitas, habitantes da rexión de Pelión, celebraba a súa voda con Deidamía. Ao banquete nupcial estaban tamén invitados os seus medio irmán os Centauros, que tamén vivían nos montes do Pelión. Na festa, os Centauros, ebrios, transgredindo a sagrada institución da hospitalidade, intentan raptar ás mulleres dos lapitas, mentres que os lapitas apoian ás súas mulleres, tendo como resultado final un terrible enfrontamento que se desenvolve ante nós. 

Conxunto de lapitas varóns e femias e Centauros crean unha escena bélica irrepetible, chea de tensión, paixón e forza. No centro, o deus Apolo (de 3,10 metros de altura), presente, co atributo de deus da harmonía e da orde, cun dinámico movemento do seu brazo trata de impoñer a orde. Na súa man dereita levaba un arco. Está enmarcado por Pirítoo e por Teseo, o coñecido heroe ateniense, amigo de Pirítoo, que estaba invitado á voda.

Pirítoo ataca ao rei dos Centauros, Euritión, que secuestrou á noiva Deidamía. A loita vai descendendo cara aos dous extremos do frontón, onde dúas mulleres lapitas tombadas seguen o enfrontamento coa boca semiaberta polo pánico. A angustia e a tensión están reflectidas nos seus rostros. Das catro figuras femininas tombadas, tres era de mármore pentélico e foron substituídas no século IV a.C. (a primeira da esquerda) e no século I a.C. (as outras dúas), cando as iniciais foron destruídas por un terremoto.

Do conxunto destácase o de Euritión e Deidamía, no momento en que o rei dos Centauro rapta á noiva, mentres que esta, retorcendo o seu corpo, intenta liberase do seu erótico abrazo. As rudas caras dos Centauros cos seus rasos animais, que recordan máscaras teatrais, se contrapoñen cos belos rostros das mulleres e dos homes, co Eurión e o de Deidamía como punto culminante.

A tensión predomina por todas partes: nos rostros, nos movementos, na expresión das caras e nos corpos equinos dos Centauros, de tal xeito que se diría que se ve que corre impetuosamente o sangue polas venas inchadas pola sobreexcitación. O resultado deste enfrontamento será a vitoria dos lapitas: 

“Aquí, neste frontón, aprecias toda a escala da xerarquía: o deus, o home libre, a muller, o servo, a besta… O deus áchase no centro, en pé, sereno, dono e señor da súa forza. Ve a espantosa escena e non se altera -subordina a ira e a paixón, sen permanecer doutra banda indiferente- posto que alarga tranquilamente o brazo e dá a vitoria a quen lle gusta. Os lapitas, os homes, conservan tamén no posible inamovible o selo do home nos seus rostros -non berran, non son presas do pánico- son con todo home, non son deuses, e unha leve vibración nos beizos e unha engurran na fronte manifestan que sofren. As mulleres sofren moito máis -pero a súa dor mestúrase indecentemente cun sombrío pracer- Os Centauros, bestas, libertinos ebrios, abalánzanse sobre as mulleres e os mozos, oubean, morden, falta a mente para impoñer orde á súa forza e nobreza á súa paixón?... É extraordinario este momento no que os diferentes chanzos da vida, todos eles, conservan intacto o seu rostro. Neste momento fosilizado coexisten todos os elementos: a imperturbabilidade divina, a disciplina do home libre, a explosión da besta, a representación realista do servo”.

Quen describiu mellor que N. Kazantzakis o frontón occidental do templo?

Desde o punto de vista artístico, no frontón predominan as liñas curvas e oblicuas que son creadas polos grupos e que enmarcan os eixes centrais verticais de Apolo, Pirítoo e Teseo.

Os mitos de ambos frontones teñen un profundo sentido. A Enómao, trala ultraxe cometida ao matar aos pretendientes, chégalle a catarsis. Na Centauromaquia predomina o espírito humano sobre os elementos salvaxes da natureza, a vitoria dos gregos sobre os bárbaros.

Texto procedente de Olimbía Vikatu. Olimpia. El emplazamiento arqueológico y los museos. Atenas, Ekdotiké,  2006.

Fotografías de Iniciarte (febrero 2015)

Kuros de Anávisos

Kuros de Anavissos

540-530 a. C. Mármore, 195 cm. Museo Nacional de Atenas.

A Wikipedia cóntanos o seguinte:

"O kuros de Creso ou kuros de Anávisos é un kuros de mármore atopado en Anávisos en Ática (Grecia), que funcionaba como un lápida para a tumba dun mozo guerreiro caído chamado Creso (en grego Κροῖσος). A escultura de pé parece avanzar cara a adiante e mostra o típico «sorriso arcaico» no seu rostro. A escultura está datada en torno a 540-515 a. C. e mide 1,95 m de altura. Atópase no Museo Arqueolóxico Nacional de Atenas (inv. 3851). A inscrición da base da estatua di: «Detente e chora ante a tumba do falecido Creso, a quen o furioso Ares destruíu un día loitando nas filas máis avanzadas».

O kuros de Creso está no centro de dous debates arqueolóxicos actuais: en primeiro lugar, se os kuros representaban homes novos específicos ou eran representacións xenéricas de arquetipos idealizados que realmente non se parecen á persoa específica que conmemoran, e polo tanto son representacións simbólicas non naturalistas que incorporan o ideal do guerreiro masculino en promáchois (ἐν προμάχοις) «nas primeiras liñas da falanxe» no campo de batalla; e segundo, a autenticidade do kuros de Getty, que parece ter unha procedencia falsificada e mostra unha sospeitosa similitude co kuros de Creso".

Deixando xa a Wikipedia, esta escultura amosa perfectamente as características máis típicas da época arcaica. Nu, hieratismo, frontalidade, musculatura moi esquemática e case artificial, pés ben asentados no chan, unha perna (a esquerda) máis adiantada ca outra, brazos en repouso e pegados ao corpo, puños pechados. 

En canto á cabeza son de salientar os ollos amendoados, mirada fixa, os pómulos saíntes, o sorriso inexpresivo e forzado (sorriso arcaico), unha longa e simétrica melena. A testa está coroada por una pano o que facilita moito o traballo do escultor.

Nos seu corpo observamos un xogo de simetrías, desde a W dos peitorais que é equilibrada coa W invertida da clavícula, ata a dos xeonllos.

As fotos son de INICIARTE (febreiro 2015)

Hermes con Dioniso

Como desta obra o meu alumnado xa ten documentación dabondo. Vou poner algo distinto. Vai un texto extraido do libro de Olimbía Vikatu. Olimpia. El emplazamiento arqueológico y los museos (pp. 104-107).

Sala 8

O Hermes de Praxíteles. A sala está dedicada a unha das obras escultóricas culminantes da Grecia antiga, o Hermes de Praxíteles. A estatua, de 2,13 m. de altura, de mármore de Paros, foi atopada en 1877 na cella do Hereon, confirmandoao testemuña de Pausanias (V, 17, 3) que nos conta que dentro do Hereon atopábase Hermes cun pequeno Dioniso en brazos, “obra de Praxíetles”. O deus represéntase espido levando no brazo esquerdo, apoiado no tronco dunha árbore, ao pequeno Dioniso, deus das festas, do viño, do teatro e da diversión. O himatión deixouno encima do tronco. O brazo dereito levantado, cuxa man suxeitaría algún obxecto, mostrándollo ao neno, que dirixe a súa mirada cara ao mesmo, non se conservou. Quizais fose un acio de uvas, símbolo do pequeno deus, como se deduce doutros conxuntos de Hermes-Dioniso.

Tamén falta e están completadas (sic) a perna esquerda da estatua desde o xeonllo cara abaixo, a pantorrilla dereita e a parte inferior do tronco da árbore. É posible que na man esquerda de Hermes levase o caduceo. Nos cabelos e nas sandalias consérvanse vestixios de cor vermella-castiñeiro e de baño de ouro. Polas fontes sabemos que Praxíteles, para o coloreado das súas obras, colaboraba co gran pintor da súa época Nicias.

Segundo o mito, Dioniso era fillo de Zeus e de Sémelle. Con todo, Hera, cegada polos ciumes, logrou matar a Sémelle, con dolo, antes de que se cumprisen os nove meses para o nacemento de Dioniso. Entón Zeus tomou o feto e introduciuno na súa coxa, de onde, un pouco máis tarde, nacería Dioniso. Para que o deus “dobremente procreado e criado en coxa” crecese lonxe da cólera de Hera, Zeus confiouno a Hermes, mensaxeiro dos deuses, para que o levase a Nisa (Beocia) ás irmás de Sémelle. No transcurso da gran viaxe Hermes fixo unha parada para descansar. Este é o momento que escolleu Praxíteles para inmortalizarlo na súa soberbia creación.

Inicialmente a estatua estaba nalgún punto do Altis, pero na época dos romanos foi trasladada ao interior do templo de Hera, onde se instalou nun dos cavetos da dereita da cella. Entón realizáronse diversas intervencións na súa cara posterior que levaron a algúns estudosos a defender que é unha creación da época dos romanos. No entanto, na actualidade admítese que se trata dunha obra do gran Praxíteles, que sufriu certas alteracións durante a época dos romanos.

O Hermes constitúe a expresión perfecta da arte do século IV a.C., época que está predominada por unha intensa inclinación naturalista e realista, cando os deuses xa non aparecen representados en acción ou participando nos asuntos humanos, senón tranquilos e en estado de serenidade olímpica.

As fotos son de Iniciarte, tiradas no Museo de Olimpia.

Templo de Zeus en Olimpia (e II): a escultura

Como era habitual todo o traballo escultórico concentrábase nos frontóns, na estatua da naos a quen se dedicaba o templo, nas metopas, frisos se os houbese así como entras pezas menores.

Os máis rechamante deste templo foi a gran estatuta de Zeus. Para a súa realización foi chamado o escultor ateniense Fideas, quen, cónta Pausanias, escribiu na base da escultura: “Fíxome Fideas o ateniense, fillo de Charmides”. Zeus foi representado sentado a pesar do cal medía uns 12 metros pois se dicía que se se puxese de pé sairía polo tellado do templo. A estauta estaba feita con ouro, marfil e outros materiais preciosos (criselefantina). O nucleo sobre o que se aplicarían os materiais preciosos debería ser de madeira. O pedestal era de mármore escuro de Eleusis, e a súa anchura era mesma que tiña a nave central. Da estatua non se conservou nada. A súa reconstrución baséase, por unha banda, na detallada descrición de Pausanias, e por outra, en moedas de élide do século I d.C., que representan nunha cara a cabeza do deus, e na outra, a estatua. Zeus, sentado no seu trono, levaba un manto que lle deixaba ao descuberto o peito e cubríalle a parte inferior do corpo. Na cabeza levaba unha coroa de rama de oliveira. Na man esquerda sostiña o cetro cun aguia na punta, e na palma dereita tiña pousada unha Vitoria. O trono estaba decorado con representacións mitolóxicas pintadas e en relevos.

Zeus olímpico

A estatua non se construíu ao mesmo tempo que o templo, senón uns 20 anos despois. Probablemente a súa colocación no interior do templo representaría dificultades por mor do seu tamaño. Parece lóxico pensar que se requiriría un lugar especial para a súa creación. Para iso construíuse un taller especial ao oeste do templo, que tiña as mesmas dimensións da naos. Nos espazos auxiliares descubríronse, durante as escavacións, ferramentas, matrices de arxila, xoias de cristal, anacos de marfil. Entre as vasillas que se atoparon, o achado máis impresionante é un pequeno vaso negro, que ten gravado na parte inferior “Son de Fideas”. A pregunta é se a estutua de Zeus é anterior ou posterior á estatua de ouro e marfil de Atenea Parthenos que construíu Fideas para o Partenón e que se inaugurou no ano 438 a.C. Estes recipientes fan supor que o Zeus é posterior á Atenea, ao redor do 430 a.C.

 Vaso de Fideas

A decoración dos frontóns estaba realizada con esculturas de mármore. No frontón oriental representábase o mito local de Enómao e Pelópe, en concreto, o momento da partición da carreira de carros, que a un lle custou a vida e ao outro a vitoria, xunto con Hipodamia e a soberanía na rexión. O lugar central ocupábao Zeus, á súa dereita e esquerda aparecían as dúas parellas, Enómao e a súa esposa, Esterope, e Pélope con Hipodamia. Seguían os carros e os axudantes. Nas dúas esquinas aparecían as figuras alegóricas tendidas dos ríos Alfeo e Cladeo. Erroneamente Pausanias atribiui este frontón a Peonio.

Frontón oriental

No frontón occidental representábase o mito grego da Centauromaquia, é dicir, o enfrontamento entre lapitas e centauros durante a voda de Pirítoo. No centro estaba Apolo, o deus da luz e a orde, quen fai un xesto característico coa man dereita. Aos seus lados loitan os lapitas e os centauros, que xa capturaran ás mulleres. Os lapitas representaban a o orde olímpica civilizada, mentres que os centauros serían a natureza primitiva. Nas esquinas, dúas figuras observan os acontecementos. 

 Frontón occidental

Ambos os frontóns conservábanse no Museo deOlimpia.

Na parte superior da cornixa atopábase o cimacio, con adornos florais pintados e as tres esquinas estaban decoradas con acróteras. As acróteras centrais eran Vitorias de ouro do escultor Peonio, mentres que as laterals eras tres caldeiras con trípode de ouro.

Agás a obra de Fideas, todo o restante conxunto escultórico pertence ao chamado estilo severo mais cunhas características comúns polo que ás veces refirense aos seus autores como o “Mestre de Olimpia”.

Bibliografía: Ismini Trianti e Panos Valavanis. Olimpia y los juegos olímpicos. Atenas, 2009.

Praxíteles: a escultura grega do IV a.C.

Os traballos do mestre Praxíteles foron os máis copiados da antigüidade clásica. A súa obra, ao dicir do erudito  romano do século I a.C. Varrón era “coñecida para calquera cun mínimo de cultura”.

Tal vez as características máis salientables da súa sexan a gracia nos xestos, a suavidade no modelado, o suave claroscuro, a “curva praxitélica,” e o culto á anatomía xuvenil duns deuses tanxibles.

Na súa biografía hai moitos datos descoñecidos, mais sabemos que naceu en Atenas cara ao 400 a.C., nunha familia de cidadáns acomodados. Probablemente seu pai fora o escultor Cefisódoto o Vello. Morreu entre os anos 330 e 325 a. C.

Praxíteles preferiu o mármore ao bronce, a pesar do cal consérvanse moitas copias das súas obras. Hai que lembrar que as pezas en bronce poden reproducirse a partires dos moldes de fundición mentras cas de mármore teñen a dificultade de que para copialas pola “técnica de puntos” habería que alterar o orixinal tanto na súa pintura como na capa de cera transparente (gánosis) que preservaba as cores e lles daba brillo. Estas dificultades na copia pode explicar as pequenas variantes realizadas polos copistas sobre as pezas orixinais do noso protagonista.

Como no caso doutros escultores gregos, a historia da arte leva moitos estudos adicados a discernir a autenticidade das pezas conservadas, tratando de distinguir entre as obras de Praxíteles , as do seu obradoiro ou as copias romanas. Xa hai máis de 250 o propio Winckelmann publicara, na súa Historia da Arte da Antigüiedade, o primeiro estudo ao respecto. 

Formado parte do obradoiro de Cefisódoto, trasladouse, no 370, á cidade recén fundada de Megalópole, no Peleponeso, onde fixo unha vinte obras e remata a súa formación técnica.

A obra máis antiga da que se ten a certeza da súa autoría é un pedestal de mármore adicado ás estatuas das deusas Deméter e a súa filla Perséfone.

O segundo orixinal conservado, por orde cronolóxica de creación, é a basa de Mantinea, aparecida no pavimento dunha igrexa ateniense en 1887.Trátase de Apolo e Marsias ante as Musas. Sobre o pedestal, segundo Pausanias, estarían as representacións de Apolo, Ártemis e Latona.

O Hermes con Dioniso neno, aparecida nas escavacións alemás do Hereneo de Olimpia, tamén é obra orixinal do escultor ateniense (hai autores que defende que é unha copia realizada polo obradoiro dos seus fillos). 

Quedará para outra ocasión un comentario polo miúdo desta obra, non obstante podemos tirar alguhnas conclusións das características temáticas e formais de Praxíteles: 

-As súas obras presentan un predominio da visión frontal, reforzada pola posición de brazos e pernas.

- Representa a un grupo reducido de deuses (Apolo, Ártemis, Afrodita, Eros, Hermes, Dionisos, Deméter…) no momentos da máxima beleza xuvenil ao tempo que renova tamén a representación iconográfica dos deuses (Afrodita Cnidia, grazas á que conservouse o nu feminino frontal e completo, reconvertido polos cristiáns na representación de Eva)

-Os corpos esculpidos descansan o peso sobre unha única perna, deixando a outra lixeira apoiada sobre o chan ou cruzada, tendo que baixar a cadeira dese lado así como o ombreiro contrario e inclinando a cabeza ao lado da perna que descansa, polo que o conxunto corpóreo fai un “S” ou contrapposto tal e como se iniciara aos comezos do V e que supuxera o remate do período arcaico. A este resspecto debemos indicar a evolución do escultor. Nalgunha das súas primeiras obras (Sátiro escanciador ou a Venus de Arlés) apréciase o contrapposo aínda contido. Cando o “S” adquire maior protagonismo, o que chámase “curva praxitélica ou praxiteliana”, cómpre situar un apoio á figura que ben pode ser un tronco dunha árbore (Apolo Sauróctonos, Sátiro en repouso), unha cerámica (Venus de Cnido) para evitar que o desprazamento do centro de gravidade cara adiante ocasione a súa caída.

-Os corpos representados corresponde a persoas relativamente novas, en plena mocidade, mais non como corpos musculosos. Lembremos que ata entón era característica da escultura grega a diárthrosis ou a representación clara das masas musculares e das articulacións. Fronte a iso, Praxíteles aplica nas súas obras unha suave gradación nas súas partes, unha especie de “sfumato”.

-Outra característica é a permanente “gracia”, fronte a calquera expresión radical de sentimentos, Praxíteles busca a templanza.

Imaxes:

-Hermes con Dionisos.

-Apolo Sauróctonos.

A escultura grega: técnicas

"As primeiras esculturas gregas, - máis ou menos as que van desde mediados do S. VII a.C. ata case a metade do S. V a.C. - foron executadas en gran medida a base de labor do punteiro.
 

Noutros períodos utilizouse intensamente o trépano, e non é de estrañar así que os resultados varíen considerablemente. No entanto, os útiles máis importantes foron sempre, e seguen séndoo, o punteiro, o cincel plano e o dentado, e o trépano. (...) O golpe de punteiro, aplicado ao bloque en ángulo recto produce, máis que surcos, muescas.

Temos que supor a existencia dun estadio preparatorio inicial, anterior ao da execución que presenta esta inacabada figura arcaica. En primeiro lugar, o escultor debeu desbastar o bloque de mármore ata conseguir unha forma máis ou menos regular. Unha vez feito isto. O máis probable é que debuxase nos diferentes planos do bloque rectangular, a figura de fronte, de costas e de ambos os costados. E é moi probable que o fixese así por razóns inherentes ao mesmo procedemento, pois o escultor tivo que necesitar unhas liñas directrices que lle permitisen levar a cabo unha interpretación coherente da súa figura. Ademais, sabemos por moitos exemplos posteriores que, calquera que fose o lugar e o momento histórico, o artista que traballaba directamente sobre a pedra sentía sempre a necesidade de trazar antes un debuxo sobre a superficie do bloque.

Seguindo, pois, estas liñas previamente debuxadas, o escultor empezou a traballar co laborioso punteiro. Nesa fase abandonouse a execución, pero o aspecto da estatua inacabada é o bastante revelador corno para que podamos reconstruír a partir del todo o sistema de traballo (...) É evidente que non se limitou a traballar exclusivamente por unha banda, a profundar primeiro por unha soa das caras do bloque e logo por outra e outra, senón que viu a necesidade de facelo simultaneamente polas catro caras. De seguir, fíxoo da mesma forma: quitando, lenta pero continuamente, unha capa tras outra de todo o contorno da figura. No paso ou pasos seguintes utilizaría uns punteiros máis finos, para terminar pulimentando as zonas rugosas mediante procedementos abrasivos. (…)

Cara ao ano 500 a.C. produciuse nesta situación un cambio importante, ao dispor os escultores de útiles moito máis duros, de ferro ou aceiro, que fixeron posible o golpe oblicuo e outros avances nas técnicas escultóricas.

Os perfís dunha figura  revelan claramente a forma que tiña o bloque orixinal. Fronte á obra xa terminada temos unha seguridade aínda maior de que, mentres traballaba na parte anterior, na posterior e nos lados, o escultor tivo que orientarse en todo momento polas figuras que antes de empezar debuxase no bloque: ao enfrontarse a cada unha das caras das súas estatuas, o escultor grego desta época razoaba como un delineante, coma se enfrontásese a un debuxo lineal.

A consecuencia deste procedemento é que a estatua ten necesariamente catro vistas ben diferenciadas. (...). Poderiamos chamar a esta estatua plurifacial, ou multifacial, pois ten catro caras claramente separadas, ou mellor separables. (...)

Claro é que unha figura así está lonxe de ser unha obra realista no sentido moderno deste termo, a pesar do cal posúe unha asombrosa vitalidade, está rebosante da enerxía da vida. Ten ademais unha superficie de calidades suaves e cálidas, case aterciopeladas. Iso débese non soamente ás características do mármore grego -poroso e cálido-, senón tamén, e sobre todo, ao proceso de traballo que se empregou nela e que acabo de describir brevemente. As infinitas muescas producidas polo punteiro, aínda que logo suavícellas por medio de abrasivos, crean, por así dicilo, unha serie de vibracións baixo a superficie que evocan a sensación dunha pel palpitante. E se percibimos, máis que o carácter esencialmente plano de cada unha das caras, as enormes calidades escultóricas do conxunto, iso é debido á paciente e intelixente labor de punteiro que intervén na execución deste tipo de estatuas. (...)

Cara a mediados do século V pode dicirse que o punteiro deixara xa de ser o útil fundamental dos escultores gregos. Chegoulles entón a hora ao cincel plano, ao cincel dentado e ao trépano. Aínda que este último empregábase xa desde os primeiros momentos da escultura grega, ata moito tempo despois non se explotaron totalmente as súas posibilidades.(…) Desde que se descubriu que permitía, non só facer orificios en profundidade no mármore ou a pedra senón tamén socavar un material duro da forma máis audaz e producir así uns efectos á vez realistas e pintorescos, converteuse nun importante recurso ...

... Os arqueólogos que nos precederon pensaban que ata o século I antes de Cristo con Praxíteles non se descubriu unha técnica mecánica para o traslado do proxecto do modelo ao mármore. Agora con todo, crese que os gregos empregaron xa moito tempo antes un método desa clase, coñecido xeralmente como método de puntos, e que consistía en establecer coa maior precisión posible unha serie de puntos paralelos no modelo e no bloque de mármore (…). Esta técnica, por outra banda, lévanos de novo ao trépano, pois só con este podían establecerse no bloque de mármore os puntos correctos e á profundidade correcta. A finais da época antiga usouse este método en forma moi prudente, e principalmente para fixar uns cantos puntos esenciais na superficie do mármore. (...)"

Rudolf Wittkower. La escultura: procesos y principios. Madrid, Alianza forma, páxs. 20-39.

Fotografías de INICIARTE:

-Torso grego no Wilwakee Arte Museum. -Laocoonte nos Museos Vaticanos.