Sen comentarios (VI)

Pois os seus ollos ven moi ben. A mismísima Torre de Hércules nunha vivenda unifamiliar. Está situada en Venezuela, nunha praia do estado de Miranda, a unha hora e media de Caracas, segundo informa o xornal A Opnión de A Coruña.

A Torre de Hércules: Patrimonio da Humanidade

Desde o sábado 27 de xuño, o faro que era patrimonio dos coruñeses e coruñesas xa é Patrimonio da Humanidade.

Podedes ler a noticia en La Voz de Galicia do sábado ou do domingo, ou tamén en La Opinión de A Coruña, así como recrear a vista con este álbum fotográfico, ou na docume3ntación ofrecida polo Consello da Cultura Galega (grazas Sira). Continua sendo unha mágoa a cantidade de tonterías históricas que aínda se escribe sobre a Torre nos xornais.

En Iniciarte o Faro, o Castelo Vello ou a Torre xa ten, con esta, nove entradas que foron:

-Grafitis dixitais.
-A renovación do século XVIII.
-Na Idade Media e Moderna.
-Luís Seoane: 49 debuxos.
-Reconstrución dixital.
-Presenza en internet.
-Na Galicia romana.
-O Parque escultórico.

Alégrome especialmente por Xosé María Bello, director do Museo Arqueolóxico, pero sobre todo amigo que me deu a oportunidade de colaborar nos traballos do bicentenario do arranxo do faro (exposición, publicaciuóns, visitas didácticas, escavación arqueolóxica).

Lembrade o vídeo xa publicado que promocionaba a candidatura:

Torre de Hércules: grafitis dixitais.

Noticia e fotos vía Que.es

A iniciativa clausurou Artec 08/800 Ltd Edition. Tamén houbo proxeccións no Concello, na Domus ou no Teatro Colón.

A proposta vangardista Artec 08/800 Ltd Edition culminou ás dúas da madrugada de hoxe cunha peregrinación á Torre de Hércules, encabezada polos artistas urbáns Graffiti Research Lab, que realizaron unha espectacular proxección sobre o vello faro romano.

O láser sobre a pedra simbolizou así o apoio de Artec e da arte urbana de vangardia á candidatura da Torre de

Hércules como Patrimonio da Humanidade, nunha sesión que rematou cun chocolate con churros para todos os asistentes.

A Torre de Hércules (VI): a renovación do século XVIII

Ante o evidente estado de abandono, a mediados do século XVIII O Real Consulado Marítimo e Terrestre da Coruña tomou a iniciativa de reedificar, tal era o estado de ruíña, o faro. Para iso sería necesaria colaboración dos monarcas reinantes (Carlos III e Carlos IV)

As obras foron financiadas polo Consulado mais contando coa imprescindible colaboración do Ministerio de Mariña xa que prestou a axuda técnica do enxeñeiro Eustaquio Giannini, que como todo o mundo sabe e o seu apelido da a entender era de Badaxoz. Ademais contouse coa inestimable colaboración histórica do intelectual coruñés Xosé Cornide Saavedra.

A iniciativa do Consulado está baseada na necesidade de contar, de novo, co faro mais tamén axiña estivo claro que habería que rehabilitar a edificación. Por iso e ao remate das obras a Torre tería una imaxe completamente nova. Por unha banda consolidouse todo o que quedaba, reordenouse o interior (pechando e abrindo vans), construíuse unha escaleira pétreas, fíxose un novo coroamento destruíndo a cúpula romana e por outra banda, cuns criterios ilustrados e neoclásicos, procedeuse ao revestimento exterior da edificación romana para darlle a imaxe que na actualidade ten o faro máis antigo do mundo en funcionamento.

Estas obras foron realizadas entre 1788 e 1790. Dous anos despois, Giannini decidiu rematar o seu plan coa construción da plataforma que sirve de base ao faro aínda na actualidade e coa realización da estrada de acceso á mesma.

Precisamente para conmemorar o bicentenario do remate destas obras, o Concello da Coruña tomou a iniciativa de realizar unha serie de actos (Exposición “Cidade e Torre: Roma e a Ilustración na Coruña”, primeiras intervencións arqueolóxicas no faro, obras de limpeza e restauración e diversas publicacións) nas que tiven oportunidade de colaborar.

Podedes ampliar a información neste cursioso post de Quotidianum.

As obras e modificacións dos século seguintes quedarán para outra ocasión.

Bibliografía e imaxes: Ciudad y Torre. Roma y la Ilustración en La Coruña. Concello da Coruña, 1991

A Torre de Hércules (V): na Idade Media e Moderna

Desde a disolución do Imperio Romano carecemos de ter informacións claras sobre a Torre que continuaría sendo un punto de referencia territorial. Deste xeito, todo o contorno do Torre sería coñecido como Terra de Faro ou Arciprestado de Faro. Incluso nas incursións normandas do século IX tamén se toma o faro como referencia. No século XII sabemos que xa era empregada como fortaleza sendo o seu dono os monarcas casteláns (Afonso VII), o bispo compostelán Xelmírez ou algún que outro nobre.

Namentres a Torre, co paso dos séculos, principiaba o seu estado de abandono e deterioro. Será, por vez primeira, no XVI, cando as autoridades municipais amosaran os primeiros intereses na súa reparación, sendo 1537 cando se emitan ordes para impedir o deterioro e determinando a presenza das persoas precisas para realizar a vixilancia de día e de noite. Este servizo dependerá de xefe da milicia urbana, o Cuadrilleiro Maior.

A finais do século XVII, o Duque de Uceda, Capitán Xeneral de Galicia, decide volver a darlle a función de faro á edificación, ordenando a construción a primeira escaleira interior para acceder á parte superior (lembrade que en época romana o acceso á parte superior era desde o exterior). En 1684 remátase a obra. Despois, serán os cónsules de Flandes, Inglaterra e Holanda os que se ofrecen ao Duque de Uceda para edificar dúas pequenas torres con senllos farois e manter prendida durante dez anos unha luz todas as noites a cambio do cobro dun imposto nos peiraos do reino. Realizará esta obra o coruñés Amaro Antúnez.

Na seguinte ilustración podedes apreciar como sería a Torre a mediados do século XVIII, antes, polo tanto, da restuaración deseñada por José Cornide e que lle daría o seu aspecto actual. Fixádevos, especialmente, nas dúas pequenas torres e nos restos da acceso exterior.

Bibliografía e imaxes: Ciudad y Torre. Roma y la Ilustración en La Coruña. 1991, Concello da Coruña.

A Torre de Hércules (IV): Luís Seoane

O que probablemente fora o mellor pintor galego do século XX, Luís Seoane, publicou en 1944 na Editorial Nova de Buenos Aires o libro titulado “Homenaje a la Torre de Hércules”, sendo prologado por outro galego universal, Rafael Dieste. Eran 49 debuxos a unha soa tinta. Esta obra sería seleccionada polo Instituto das Artes Gráficas de Nova York e pola Pierpont Morgan Library, como un dos mellores libros editados no mundo entre 1935 e 1945. Aos dez anos da morte de Luís Seoane o Concello da Coruña e Ediciós do Castro fixeron unha edición facsímile deste homenaxe á Torre en 1989, prologada, neste oportunidade, por Marino Dónega. Neste prólogo pódese ler:

“O álbum titúlase Homenaje a la Torre de Hércules. A que Torre de Hércules?, preguntámonos decontado ó abri-lo álbum e non bater, xa, sen máis, coa torre ergueita polos canteiros galegos no Monte dos Bicos, na costa coruñesa para aviso dos navegantes? Mais, sí, fixándonos vémola. Atopámola, representada tal e como hoxe é, na esquina superior dereita da primeira lámina. En tamaño reducido, naturalmente. Daquela, impónsenos unha nova pregunta. Se a representación gráfica da Torre é tan miúda, e a súa figuración plástica non se reitera ó longo das láminas do álbum, por que Luís Seoane rende esta homenaxe á Torre de Hércules? Pero verémolo axiña. A Torre de Hércules para Luís Seoane, o ilustre artista galego exiliado, ten valor emblemático. A Torre vén sendo unha chamada á ferida lembranza de Seoane, dun Seoane materialmente, forzosamente, azarosamente alonxado da súa entrañable e pequena patria galega e da súa benquerida e adoptiva cidade alumeada polo Faro".

Texto e ilustracións de: Homenaje a la Torre de Hércules. 49 dibujos por Luís Seoane. Sada, Edicións do Castro, 1989.

A Torre de Hércules (III): reconstrución dixital

A partir dos estudos realizados co gallo da exposición “Ciudad y Torre. Roma y la Ilustración en La Coruña” o artista Enrique Cabarcos de Factoría Gráfica, magnificamente aconsellado polos arqueólogos coñecedores do faro romano, elaborou unha composición dixital de como podería ter sido a Torre e o seu contorno nos anos seguintes á súas edificación.

O resultado é magnífico e sorprendente, non?

A Torre de Hércules (II) en Internet

É moi notoria a presenza da Torre na rede desde unha páxina adicada a este faro, o artigo que aparece na wikipedia, tamén a Escola de Arquitectura da Universidade da Coruña recolle información sobre a construción romana. Nun blog coruñés podedes atopar moitas curiosidades.

A continuación deixovos o vídeo elaborado pola Consellería de Cultura da Xunta de Galiza para a candidatura a Patrimonio da Humanidade da Torre de Hércules:

A Torre de Hércules (I): Na Galicia Romana

A Torre de Hércules é o símbolo, o emblema e a parte principal do escudo da cidade da Coruña. Sabemos que é o faro máis antigo de mundo en funcionamento. Tamén é notoria a campaña que se está realizar para a súa declaración pola UNESCO como Patrocinio da Humanidade. Iniciarte comeza hoxe unha serie de entradas para lembrar a historia e a importancia desta edificación.

Cal é a orixe da Torre? Chamouse sempre Torre de Hércules? Cales son as lendas máis sobranceiras sobre o símbolo da Coruña? Como era o aspecto orixinal do faro?
Adicouse sempre a esta función de faro? A estas e outras preguntas trataremos de responder nas vindeiras entradas.


AS ORIXES DA TORRE DE HÉRCULES

A bibliografía histórica que alude ao faro ten falado, nos séculos anteriores, dunha construción relacionada cos celtas ou cos fenicios. As investigacións históricas máis recentes, tanto sobre estes grupos citados como sobre a propia Torre, desbotan completamente esas hipóteses. O faro é unha edificación romana dos séculos I-II.

A visión actual do exterior que temos hoxe da Torre correspóndese cunha reforma realizada a finais do século XVIII, polo que para coñecer a obra romana teremos que achegarnos ao seu interior onde poderemos apreciar que ten planta cadrada con catro estancias no seu interior que orixinalmente comunicábase dúas a dúas. É de tres andares (os dous primeiros de altura semellante e maior no último), con diferentes tipos de aparellos (cuadratum, vitatum e caementicium) Debería contar cun remate superior que, polas diferentes representacións conservadas da edificación, sábese que era circular cun remate en cúpula e con dúas portas que se abrirían en sentido oposto.

Hoxe chámanos especialmente a atención saber que nesta época romana, non se podía acceder á parte superior da torre desde o interior xa que non existían escaleiras. Polo tanto, desde hai moito tempo xurdiu a pregunta de difícil resposta. Como se podía subir a esa edificación circular e poñer lume para que a torre servira de faro?

A creza popular coruñesa fálanos da existencia dunha rampla pola que mesmo poderían subir carros tirados por bois, algo difícil de crer e imposible de aceptar. Cando se produce a restauración da Torre a fins do século XVIII o ilustrado coruñés Xosé Cornide Saavedra formula dúas posibilidades: unha rampla en voladizo ou unha rampla que se apoiaría sobre pés dereitos. Xa no século XX o arqueólogo e historiador alemán Sigried Hutter presentou a hipótese de que a torre tería unha rampla en voladizo. Mais habería de ser outro alemán, Theodor Hauschild quen, con métodos comparativos e lóxicos defenderá a hipótese da existencia dunha estrutura ou muro exterior que faría de soporte da rampla.

Sabemos hoxe como sería o acceso á parte superior da Torre? Nos anos 90´o actual director do Museo Arqueolóxico da Coruña, Xosé María Bello, iniciou unhas escavacións arqueolóxica no exterior (nas que puiden participar) e na base da Torre. A conclusión fundamental que agora nos interesa reflectir, foi a constatación duns impresionantes cimentos dese muro exterior que soportaría a rampla de acceso á parte superior. A pena é que o resultado estético de eses edificio romana era máis ben pobre.

Ademais resulta imprescindible observar a inscrición existente no seu exterior onde se pode ler: “Consagrado a Marte Augusto. Gaio Sevio Lupo, arquitecto de Aeminium (actual Coimbra), Lusitano, en cumprimento dunha promesa”. Probablemente esta incrición refírse á Torre ainda que non se pode desbotar a posiblidade de que se refira a unha estatua.

BIBLIOGRAFÍA:

Ciudad y Torre. Roma y la Ilustración en La Coruña. Concello da Coruña, 1991 .
F. Tettatmancy Gastón. La Torre de Hércules. Concello da Coruña, reedición de 1991.
S. Hutter- T. Hauschild. El faro romano de La Coruña. Ediciós do Castro, 1991
Joseph Cornide. Historia de la Torre de Hércules. A Coruña, Librería Arenas, reedición de 1986

O Parque Escultórico da Torre de Hércules (A Coruña)

Co gallo da celebración do bicentenario da reedificación da Torre de Hércules, en 1991 abordouse un completo proxecto de restauración do edificio romano. Posteriormente e para mellorar o espazo circundante, desenvolveuse unha actuación cualificada de “interese cultural” que consistiu na colocación de 14 obras escultóricas encargadas a 15 artistas. As esculturas foron deseñadas para a súa ubicación.

O conxunto das obras están determinadas pola historia da Coruña, polo foro romano, pola lenda de Hércules e pola mitoloxía grecolatina e galega: Ártabros (poboadores castrexos da bisbarra), Gardiáns (que simbolizan aos tres Xerións), a Rosa dos Ventos (a harmonía entre as culturas atlánticas), Guerreiro Celta (Breogán, fundador da Coruña e fillo de Ith), a Caracola (harmonía entre o mar, a terra e o aire) os Mehires (pedras fitas que dialogan entre a terra e o ceo), a Copa do Sol (cáliz solar que levou a Hércules desde Grecia a Brigantia), Hércules na nave dos Argonautas, o Ara Solis, o Combate (loita entre Hércules e Xerión), o Menhir Pentacefálico, Caronte, a Guitarra, as Portas da Torre (todo mitoloxía).

As Portas
Obras de Paco Leiro, o noso escultor máis internacional, son uns grandes baixo relevos en bronce que representan diversos momentos das lendas e da historia da Torre. Son as primeiras portas-esculturas de Galicia. Anos despois Leiro faría en madeira a porta santa da Catedral. Nun principio Leiro rexeitou o encargo por entender que o van non era o suficientemente grande para desenvolver o seu traballo.

A Guitarra
O obra de Pablo Serrano é unha homenaxe a Pablo Picasso, quen se iniciara nos estudos artísticos na Coruña e que mesmo pintara a Torre. Picasso pasou catro anos na Coruña

Caronte
Figura de Ramón Conde caracterizada pola súa rotundidade formal, pola contundencia do seu volume, pola ausencia doe ocos. Escultura en bronce fundida “á area”. Caronte recibe aos visitantes nunha actitude protectora e de guía.

Breogán
Xosé Cid fixo un gran guerreiro para ser colocado na rotonda que da acceso á Torre. Unha mole maciza de pedra lixeiramente desbastada con formas anatómicas lixeiramente suxestionadas. A figura vai encastrada sobre unha gran base de formigón

Caracola
Realizada sobre aceiro cortén e formigón esta obra de Moncho Amigo foi situada no extremo de Punta Herminia e de costas ao mar. Poden ser múltiples os significados dunha caracola, dun obxecto tanto natural como fantástico. É unha gran mole de máis de sete mil quilogramos de peso.

A Copa do Sol
Pepe Galán realizou esta obra en aceiro cortén, alude á nave na que Hércules quixo cruzar os mares para cumprir a orde de Euriteo de levarlle os bois de Eritia. O autor que se iniciou no eido artístico coa pintura, escolleu o aceiro por garantir a contundencia nas formas e a continuidade no tempo.

Hércules na nave dos Argonautas
O desgraciadamente finado en plena madurez creativa, Gonzalo Viana ubicou a Hércules nun extremo da península da Torre, quedando recortada a escultura sobre o mar. Hércules, só axeonllado na nave. É un heroe mariñeiro que navega ata Brigantium para quedarse. Realizouse sobre catro bloques graníticos.

Menhires
As ducia de pedras fitas realizadas por Manolo Paz están situadas formando un círculo, indicando os putos cardinais. Son uns menhires de gran pureza formal, de manifesta atemporalidade pero que están realizadas en varios bloques para permitir a realización das súas xanelas interiores.

Gardiáns: Soledad Penalta inspirouse na idea de Hércules como gardián da historia.
Ara Solis: Silverio Rivas traballou con contundencia nos bloques de granito para facer un conxunto que alude ao concepto de porta.
Rosa dos Ventos: Correa Corredoira fixo un espazo para ser habitado, un espazo público e útil cos 32 rumbos do horizonte.
Menhir pentacefálico: Ramón Miranda realiza nunha columna de bronce toda unha lección de historia, simbolismo e mitoloxía.
Ártabros: Arturo Andrade con tres figuras en granito e bronce represéntase todo o pobo prerromano dos ártabros.
Combate entre Hércules e Xerión: Tim Behrens e Xosé Espona realizaron un labirinto en material cerámico.