Retablo maior da catedral de Palencia

Na catedral de Palencia todo é realmente espectacular. Hoxe, deterémonos no seu retablo da capela maior co texto da Wikipedia:

O retablo maior da catedral de Palencia é unha das obras culminantes do Renacemento castelán.

Foi encargado polo bispo Diego de Deza para colocalo na primitiva capela maior do templo, que cos anos deixou de selo para converterse en capela do Sagrario. O bispo contratou ao  ensamblador Pedro de Guadalupe para que fixese as trazas, entre 1504 e 1506, dando como resultado un monumental moble de estilo  plateresco, incipiente naqueles anos. O retablo non chegou a instalarse no espazo para o que foi pensado, senón que se acomodou na nova capela maior, situada na nave central. As obras de terminación e adaptación duraron ata os primeiros anos do século XVII, en que se terminou o tabernáculo. As esculturas débense a Felipe  Vigarny, con dúas das tallas de Afasto de  Vahía e o remate de Xoán de Valmaseda. As pinturas son obra de Xoán de  Flandes.

Orixes do encargo

O bispo Diego de Deza coñecía o retablo encargado polo Cardeal  Mendoza para a pequena capela do Colexio de Santa Cruz de Valladolid. Quedara gratamente impresionado coa obra e decidiu custear un parecido ao mesmo autor para substituír o que xa había na catedral palentina, un retablo de prata que fora doazón de Inés de Osorio.

No contrato dise que o retablo debía ter unhas medidas especiais para poder adaptalo ao espazo da capela maior (a antiga), que non era moi grande. Especifícase tamén que debía ser traballado “ao romano” seguindo o modelo do retablo que este artista fixera para o Colexio de Santa Cruz de Valladolid. Fíxose o pedido ao  entallador e  ensamblador Pedro de Guadalupe o 22 de xaneiro de 1504 e en 1505 o Cabildo encargou ao imaxineiro Afasto de Vahía unha escultura de San Xoán e outra da Madalena. Ese mesmo ano contratouse a Felipe Vigarny para que se ocupase de toda a imaxinería do retablo, deixando ben claro que aínda que se fixese o traballo no seu taller, o artista comprometíase a  esculpir todos os rostros e mans. O 12 de decembro de 1506, Vigarny entregou 17 esculturas (entre as que ía un San Antolín xa  policromado) e o 19 de outubro de 1509 entregou as nove restantes. Todo o material gardouse no Hospital de San Antolín de Palencia sen montar nin  policromar. Consérvase un deseño feito por Vigarny naquel momento.

Descrición

O gran retablo tal e como se mostra na actualidade ten unha altura total (incluíndo o  zócalo) de 20,50  m e unha anchura de 10,60  m a ensamblaxe; a escultura e a pintura están feitos en madeiras de piñeiro, nogueira e tilo.

Foi o primeiro gran retablo español construído e concibido á maneira lombarda, tallando  hornacinas con remate en forma de venera e grutescos nas  pilastras que separan cada rúa. A súa estrutura é en tríptico, con ás  oblicuas, coma se o seu destino fose unha cabeceira ochavada. No conxunto da obra domina a articulación horizontal. Os diferentes andares van separados por  frisos a maneira de pequenas cornixas. Na súa base hai unha  predela moi alta. O ático é xigantesco; foi engadido para dar máis dimensión ao retablo de acordo coa nova capela.

A crucifixión, de Xoán de  Flandes, táboa que estivo situada na rúa central do retablo. Hoxe día atópase no Museo do Prado onde lla considera como unha das obras mestras da pinacoteca, o que dá unha idea do valor artístico do retablo.

Na rúa central, na parte de abaixo, áchase o sagrario, que ocupa bastante altura desde a  predela ao segundo piso e foi incorporado no século  XVII. Por encima está a  hornacina coa figura de San Antolín, obra barroca de Gregorio Fernández. Máis arriba, unha talla da Asunción rodeada e custodiada por seis anxos cuxo manto está feito con tea  encolada. A ambos os dous lados, ocupando o último piso colocáronse seis bustos femininos e dous masculinos en pequenas hornacinas con veneras. San Antolín, a Asunción e o Salvador son os tres patróns da catedral e os tres tiveron no retablo as súas representacións. Falta na actualidade a do Salvador. Por encima destas imaxes está o ático, co tema do Calvario, obra de Valmaseda, común a case todos os retablos e como remate final, un Pai Eterno, entre dous anxos con símbolos da Paixón.

Ao agrandar o retablo con dúas rúas máis para a nova localización, o espazo ocupouse con táboas pintadas, contratadas a Juan de  Flandes, dez en total porque dous que están colocadas arriba foron feitas polo seu discípulo Xoán Tejerina (Visitación e Epifanía). Estas pinturas seguen un programa coherente co tema da vida de Xesús desde a Anunciación ata a cea de Emaús. O conxunto de táboas é de gran valía e calidade dentro da pintura española de principios do século  XVI. Algunhas táboas das que entregou Xoán de  Flandes non chegaron a ser colocadas ou se suprimiron despois, como A crucifixión, de formato  apaisado, que estaba no centro do primeiro piso, formando tríptico coa da súa dereita e esquerda. Entre as non colocadas estaban un Descendimiento e unha Piedade. Na táboa  apaisada do primeiro piso (escena do Sepulcro) o autor, Xoán de Flandes, se  autorretrata na figura dun home vestido de negro no centro da escena, baixo unha xanela. Felipe Vigarny entregou tamén un Cristo en Maxestade rodeado dos Evanxelistas que ía destinado á hornacina alta da rúa central; refugado do retablo, colocouse finalmente no exterior do coro.

O imaxineiro Afasto de Vahía entregara por encargo dúas esculturas; a de San Xoánn Bautista rexeitouse e enviouse ao convento de Santa Clara e a de María Magdalena, que se colocou no retablo.

Evolución e cronoloxía

Despois dos encargos previos e de realizarse as obras de arte requiridas, os elementos do futuro retablo pasaron á espera de ser montados e colocados na antiga capela maior pero non houbo lugar porque en 1509 o bispo Xoán Rodríguez de Fonseca decidiu trasladar esta capela ao emprazamento onde se atopa agora, espazo que estaba ocupado polo coro conventual. A nova capela maior supoñía un habitáculo moito maior, polo que houbo que reformularse o tamaño e posición dos elementos do retablo. A solución foi encargar o 19 de decembro de 1509 ao pintor Xoán de Flandes unha serie de pinturas en táboa que agrandarían nun corpo máis en altura e dúas rúas en anchura. O traballo de Xoán de Flandes non se entregou ata 1519.

Ese mesmo ano, no mes de xaneiro, o escultor Xoán de Valmaseda asina un contrato para a execución dun Calvario de grandes proporcións que sería integrado no ático do retablo. Deste novo espazo ocupouse o palentino Pedro Manso, mestre de talla, asinando un contrato en 1522. Neste ano contrátase novamente todo o dourado e  estofado do retablo.

Desde maio ata setembro de 1520 Alonso de Solórzano e Gonzalo da Maza ocupáronse dunha serie de reformas e do  encajamiento para o Calvario. En 1559 e seguindo as recomendacións do Concilio de Trento, o Cabildo decide colocar no centro do retablo unha imaxe do seu patrón san Antolín. Substitúese así unha táboa de Xoán de Flandes co tema da Crucifixión pola escultura de vulto redondo deste santo.

Entrado o século  XVII realízanse unha serie de reformas en toda a rúa central e o primitivo  san Antolín é substituído por unha talla de Gregorio Fernández de factura e trazos moi ao gusto da época. É de tamaño case natural, co pescozo lixeiramente curvado. Remodelase tamén a parte do  tabernáculo, empezando por separar a mesa de altar para evitar que as  veas afumen as pinturas do primeiro corpo. En 1607 os escultores palentinos Xoán Sanz de  Torrecilla, Pablo de Torres e Alonso Núñez encárganse dos traballos do novo  tabernáculo. Dous anos máis tarde os pintores palentinos Francisco de Molledo e Pedro de  Roda comprométense a dourar a imaxe de San Antolín de Gregorio Fernández e a parte onde vai instalado o  tabernáculo coa custodia e o sagrario.

A finais do século  XVIII e baixo o mandato do bispo  Mollinedo renóvase o pavimento de toda a fábrica e cóbrense os azulexos da  predela con paneis que imitan ao mármore e ao xaspe, todo decorado ao estilo  neoclásico propio do momento.

Fotos: Iniciarte

San Bartolomé de Marcoda Agrate na catedral de Milán

A estatua de San Bartolomé de Marco da  Agrate (1562), a máis  recoñecida obra de arte da catedral de Milán. Representa ao Apóstolo, que foi  desollado vivo, sen pel, a cal lle colga dos ombreiros e cae por diante coma se fose un manto. Na base lese a inscrición: "NON ME  PRAXITELES SEDE MARCO  FINXIT  AGRAT." (Non me fixo  Praxíteles, senón Marco da  Agrate).

Na obra de Marco dá  Agrate, San Bartolomé está situado no  transepto da catedral, á beira do  mausoleo da dereita, e mirando cara ao altar.

Observamos como na súa man esquerda leva un libro e cobre a súa nudez co que aparenta ser unha túnica, aínda que iso é pura aparencia, que nos ofrece a visión dianteira, pois se miramos na parte traseira, darémonos conta que o que nos parecía a súa roupa é a súa pel, que lle foi arrincada na súa totalidade durante o seu martirio.

O rostro do apóstolo é dunha total contención de dor, o que lle produce o martirio: na súa mirada advírtese certa frialdade, máis quizá acertariamos se afirmásemos que San Bartolomé mira máis aló, dirixe o seu ollos cara ao infinito.

A composición  postural móstranos como o corpo apóiase nunha perna, en tanto a outra adquire unha posición de certa relaxación.

E ben é certo a impresión que esta escultura tivo sobre sobre todos os visitantes da Catedral de Milán que se achegaron e detido para observala, entre eles, un famoso escritor Mark  Twain, que así nos describiu o seu recordo:

"A figura era a dun home sen pel; cada vea, artería, músculo, cada fibra e tendón, o tecido do corpo humano representado ao mínimo detalle. Parecía natural, porque dalgunha maneira parecía coma se sentise dor. Un home sen pel é probable que mire dese xeito a menos que ocupase a súa atención con algunha outra cuestión".

"Foi unha cousa horrible, e con todo había unha fascinación sobre el dalgunha maneira. Sinto moito velo, porque sempre vou velo agora. Vou soñar ás veces. Vou soñar que ela está a descansar os seus brazos na cabeza da cama e mirando cara abaixo en min cos seus ollos mortos; vou soñar que se estendía entre as sabas comigo e tócame cos seus músculos expostos e as súas fibrosas pernas frías. É difícil de esquecer cousas repulsivas". (Mark Twain: Innocents Abroad, cap. 18).

Lido en Purakastiga.

Fotos: Inicarte.

A catedral de Málaga: interior

A catedral conta con planta rectangular, está composta por tres naves, sendo a do centro de maior anchura que as laterais e todas con igual altura. Os seus 41,79 metros, convértenas nas bóvedas de catedral máis altas de toda Andalucía. Posúe capelas laterais en todo o perímetro da igrexa salvo os pés, con cruceiro sensiblemente resaltado,  xirola e ábsida  poligonal.

Destaca o Altar Maior, obra de Diego de  Vergara de 1541,  semicircular, cos seus muros rasgados por altas xanelas superpostas entre columnas corintias  estriadas e cuberta cunha bela bóveda  nervada. O resto do interior cóbrese por espectaculares bóvedas  vaídas, decoradas con  grutescos e palmas, onde nun alarde de mestría móntanse novos alicerces sobre os xa existentes no centro do templo para gañar altura, deixando atrás definitivamente o tradicional  escalonamiento gótico das tres naves.

Texto: Wikipedia

Fotos: Iniciarte

A catedral de Málaga: a catedral por rematar

A Santa Igrexa Catedral Basílica da Encarnación é a catedral de Málaga, España.

O seu proceso construtivo comezou en 1525 e finalizou en 1782 aínda que de forma inconclusa. As orixinarias trazas, de estilo Gótico, derivaron nun proxecto renacentista en cuxos planos participaron Diego de  Siloé e  Andrés de  Vandelvira. A catedral, é unha síntese de estilos arquitectónicos entre os que prevalece o Renacemento sobre o primeiro Gótico da antiga fábrica e os elementos barrocos engadidos desde principios do século  XVIII.

Historia

A Igrexa Catedral da Encarnación de Málaga comézase a construír no ano 1528 sobre o solar da antiga Mesquita Maior ou Mesquita Alxama. Parece ser que o afamado arquitecto  Enrique  Egas, vindo desde Toledo en compañía do mestre canteiro Pedro López xa emite un primeiro informe no ano 1528 sobre as súas trazas, tres anos despois de que o cabido decidise erixir un novo templo, sendo o mesmo Pedro López, o encargado de dirixir as obras da cabeceira, deseñada por un dos grandes mestres da época, Diego de  Siloé.

Despois dun período de inactividade, o cabido fai vir en 1549 a  Andrés de  Vandelvira, pasando o encargo ao ano seguinte a mans de Hernán Ruiz II, grandes expoñentes ambos da arquitectura renacentista en Andalucía; e logo a Diego de Vergara, mestre formado en Italia, e ao seu fillo de igual nome; quen traballa nesta catedral ata case o final do século  XVI. Así, por estas datas xa estaban en pé a cabeceira e a sancristía, e pode dicirse que ata entón interviñeran no magno proxecto en maior ou menor grao todos os grandes mestres do Renacemento andaluz.

Catedral inconclusa

A Catedral foi consagrada o 3 de agosto de 1588.

A principios do século  XVIII retomouse a finalización da Catedral, cuxas obras quedaran interrompidas case un século antes. Os arquitectos do momento aseguraron aos cóengos que, de terminarse o xa concluído, o templo corría perigo de vir abaixo. Deste xeito comezaron as obras, construíndose desde a actual fachada ata o inicio do coro, onde comezaba a parte xa construída e inaugurada en 1588. Para sufragar os enormes gastos da obra, a Coroa impuxo un arbitrio ou imposto aos barcos que recalaban en Málaga, esixíndolles unha cantidade por cada arroba de peso que embarcasen. Desta maneira, ao longo de todo o século  XVIII, os traballos avanzaron con rapidez. A fins da centuria acabáronse os diñeiros para terminar a obra.

Que pasou? Hai dúas versións. A primeira indica que os diñeiros solicitados destinounos o rei Carlos III para que se enviasen como axuda aos estadounidenses que se alzaron contra Inglaterra para conseguir a súa independencia. Hoxe en día, unha lápida bilingüe conmemora este feito, que promoveu no pasado o irmandamento da cidade de  Mobile con Málaga. Esa cidade americana ofreceuse, mesmo, a facer un peditorio para conseguir a terminación da Catedral en sinal de agradecemento. Na actualidade a maioría dos historiadores cren que os fondos da Catedral destináronse a abrir un novo camiño ou estrada que conducía ata  Vélez e que era moi necesario. Sexa como sexa, a Catedral quedou inconclusa. Quedaron sen construír unha torre -de aí a súa  mote de "A  Manquita"-, o tellado, a sancristía maior, a espadana central, a ornamentación escultórica, etc.

Portadas

O corpo central da fachada está dividido en dúas alturas e tres cales separadas por monumentais columnas de orde corintia erixidas sobre altas baseas. No piso inferior hai tres arcos monumentais e neles, portas flanqueadas por columnas de mármore avermellado. A porta principal remátase con columnas  salomónicas. Sobre as portas hai uns  medallóns. Os das portas laterais representan aos patróns de Málaga, San  Ciriaco e Santa Paula, mentres o central representa a Anunciación do Señor, obra labrada en 1743 polo escultor barroco Antonio Ramos.

 

As portadas renacentistas do cruceiro están flanqueadas por singulares torreóns con balcóns, un dos mellores exemplos de cantería malagueña. Ditas portadas conteñen unha porta  semicircular con  arquivoltas sobre capiteis e corpo con tres  hornacinas, a central de medio punto e  adinteladas as laterais, de interesante composición  palladiana. A bela Portada do Sagrario, de medio punto entre unha orde de columnas, presenta frontón  curvo co escudo episcopal no seu  tímpano; os muros laterais mostran a grandiosidade das súas  contrafuertes rematados por cornixas clásicas e dous corpos de xanelas.

A ábsida do templo, pertencente ao século  XVI, é de gran volume e non podemos observar ningunha decoración, polo que isto produce un efecto de solidez. Na parte de abaixo, atopamos os triplos arcos, mentres que na parte superior, atopamos arcos simples acompañados de xanelas redondas. Por iso, a luz accede moi ben ao interior, aínda que esta luz é filtrada por unhas vidreiras de cores.

Torre norte

A torre norte elévase ata os 84 metros de altura e 92 metros se medimos ata o arpón. Situada á esquerda da fachada principal, as súas dous primeiros corpos teñen as mesmas proporcións que as dúas alturas da estrutura central. No terceiro corpo abre aos seus catro lados unha tripla  arquería en cuxo interior están as 14 campás, fundidas polo mestre Francisco Venero en 1784.

A Catedral ten os seus propios xardíns e un belo patio de  naranjos que lembra a antiga mesquita.

Texto da Wikipedia.

Fotos: Iniciarte.

Igrexa de Nosa Señora dos Remedios ou do Camiño (Tiobre, Betanzos, A Coruña)

Para coñecer algo máis deste santuario empregaremos, en primeiro lugar, un texto traducido e adaptado de “Galicia, pueblo a pueblo”:

A tradición-lenda conta que a D. Rodrigo Bermúdez de Osorio, dono dos cotos e lugares de San Pantaleón dás Viñas e veciño de Betanzos, a finais do século XV, no camiño que vai de Betanzos a San Pantaleón, unha luz sinaloulle o lugar onde debía acharse a imaxe da Virxe. Comezaron os traballos de excavación e pronto apareceu unha pequena imaxe de pedra, admirablemente tallada e en moi bo estado de conservación.

(…) Naquel lugar, un altozano pertencente ao castro e parroquia de San Martín de Tiobre, onde estivo situado o enclave primitivo de Betanzos, chamado "Betanzos o Vello"  levantouse unha pequena capela para honrar a Nosa Señora de Ribacavada (probablemente, así chamada, por ter que cavar na rivera do altozano) ou Nosa Señora do Camiño, nome oficial que consta na placa de azulexo pegado á fachada principal do santuario; pero o nome popular é o da nosa Señora dos Remedios, polos moitos milagres de remedios e curacións de diversos males que se lle atribúen á intercesión da Virxe en devandito santuario, que prevaleceu por encima dos outros dous títulos. A Virxe dos Remedios é, por decisión dos brigantinos, protectora, vixía e gardiá da capital histórica das Mariñas.

É de observar que o santuario está situado na confluencia dun cruzamento de camiños que eran os que daban acceso á cidade brigantina e ademais usaban séculos atrás, por unha banda, os europeos do Norte que desembarcaban en Ferrol e detíñanse aquí durante a súa peregrinaxe á tumba do Apóstolo Santiago; por outro os peregrinos xacobeos que viñan de Oviedo, atravesando polo antigo Camiño Real (popularmente A Croa).

Para a parte máis histórico artística guiarémonos pola profesora Vila Jato

 “(Entre os colaboradores de Juan de Herrera en Galicia) destaca GARCÍA DE VELASCO, aparellador seu nas obras do mosteiro de Monfero. As noticias que del temos son moi tardías, xa que, salvo a súa mención no testamento de Herrera, onde se lle denomina “aparellador da obra de Monfero”, soamente está documentada a súa intervención na Igrexa de Nosa Señora dos Remedios ou do Camiño en Tiobre (Betanzos), contratada en 1599 e que se principiara a construír, sobre o espazo dunha antiga capela, en 1568, segundo consta nunha inscrición existente na cornixa do frontón da fachada, na que se di que “foi fundado o día 6 de maio de 1568, con esmola de fieis e peregrinos, sendo reitor Alonso Martínez de prol, mordomo de Rodrigo García e procurador o escribán Alonso Pérez de Villarraso”.

Comezando pola fachada, as obras avanzaron moi de vagar, xa que no ano 1599 García de Velasco fai as trazas da capela maior e ciborio do cruceiro, contratándose con el a obra ao ano seguinte. En canto á fase inicial de construción do santuario, algunhas referencias documentais poden levar a atribuíla a Juan de Herrera, ao menos en canto á traza, xa que polo testamento do arquitecto trasmerano sabemos que traballou durante algún tempo en Betanzos, concretamente na ponte e, o que é máis significativo, declara que estaba ofrecido en romaría a Nosa Señora de Betanzos, o que proba que coñecía e veneraba este lugar de peregrinación.

A Herrera pode, pois, atribuírselle a fachada, dun severo clasicismo no seu alzado, cun corpo rectangular dividido en altura en dous andares por cornixa resaltada e un frontón triangular como remate. No corpo inferior ábrense tres portas de arco de medio punto que se corresponden coa nave, e nas súas trompas hai dous bustos con imaxe femininas identificadas como Santa Ana e a Virxe co Neno. O segundo corpo está partido por unha ventá semicircular que ilumina directamente o interior do templo e encol del, separado pola potente cornixa, un frontón triangular cun busto de Pia Eterno no centro e dúas esculturas de San Martiño e San Roque como acroterios. Ten pois esta fachada un indubidable aire vignolesco, novo na arquitectura galega e que, dentro da súa modestia, non deixa de recordar o grande frontispicio da fachada do mosteiro do Escorial.

A primeira fase construtiva da igrexa concluíu á altura do cruceiro, xa que a partir de alí tanto a cuberta do ciborio como as capelas laterais e o presbiterio contratáronselle a García de Velasco, que repite nelas un esquema xa empregado tanto nas bóvedas do claustro de Monfero como, no que respecta ás vieiras das esquinas da capela maior, na sancristía do mosteiro de Sobrado, o que leva a pensar que cando Velasco se compromete a facer a obra tal vez estea lembrando ideas e suxestións do seu defunto mestre”.

Mª Dolores Vila Jato. "Galicia na época do Renacemento. Arquitectura". En Galicia. Arte XII. A Coruña Ed. Hércules, 1993, pp. 108-111

Fotos: INICIARTE