Igrexa de Santiago de Penalba: pinturas

Os traballos sobre os revestimentos de bóvedas e paramentos, realizados pola restauradora María Suárez-Inclán e promovidos pola Fundación do Patrimonio Histórico de Castela e león entre os anos 1999-2004, descubriron as pinturas e un conxunto de grafitos medievais na parte baixa dos  paramentos, convertendo á Igrexa de Santiago de Penalba nun íntegro exemplo de arquitectura  mozárabe en España.

As pinturas que apareceron corresponden a tres etapas distintas:

-As máis antiga (século X) foi executada ao fresco: sobre o morteiro de cal aínda húmido marcouse –utilizando punzón, regra e compás- a traza sobre a que despois se aplican os  pigmentos. Por iso, aínda que se perdeu a pintura, permanece a  incisión que permite a súa reconstrución. Na decoración, de gran calidade técnica, vemos temas e modelos que tamén están presentes na mesquita de Córdoba.

Estas pinturas aprécianse facilmente na ábsida, na bóveda de canón e na cúpula  gallonada da nave central, na que os gallóns finxen estar construídos en ladrillo. Estas decoracións orixinais da época de construción da igrexa, ocupan practicamente todas as bóvedas nas naves e en ábsida e contra-ábsida.

-A segunda etapa (séculos  XI- XIII) corresponden a unha “fase  figurativa”, e localízanse na capela de San Xenadio (a contra-ábside), superposta ás pinturas  mozárabes orixinais que imitan aparellos de ladrillo.

-A terceira e última etapa (séculos  XIV- XVII), executada “ao seco”, máis visible sobre os arcos, parece un exercicio de “imitación” de elementos inspirados no primeiro programa decorativo, algúns deles xa desaparecidos e en todo caso moi frecuentes na decoración pictórica popular, que tomaba modelos inspirados en épocas anteriores.

Texto procedente de Iglesia mozárabe de Santiago de Peñalba. S.A, S.d.
Fotos: Iniciarte.

Igrexa de Santiago de Penalba: interior

Vista desde o exterior a igrexa aseméllase ás  visigodas de tipo  cruciforme, pois forma unha cruz inscrita nun rectángulo de 20 x 14,40 m., con 72 cm. de espesor dos muros. Pero a súa estrutura real é moi diferente pois está formada por un conxunto de seis elementos de forma  prismática, catro no eixo principal da igrexa e dúas capelas laterais de menor tamaño que forman a cruz pero non xeran unha nave de cruceiro. Tampouco existe unha única nave principal, pois os diferentes espazos gradúanse en alturas descendentes a partir do central, que fai o papel das torres de cruceiro existentes en igrexas  visigodas dese tipo.

Ao entrar, o primeiro que observamos é que se trata dun edificio de dobre ábsida, segundo a tradición das igrexas de tipo norteafricano que se construíron tres séculos antes no suroeste de España, das que aínda podemos ver nalgúns restos, como os da basílica de Vega de Mar e das que no século X deberían quedar máis exemplos coñecidos polos  repobladores  mozárabes, xa que atopamos outro exemplo de dúas ábsidas contrapostas en San Cebrián de  Mazote, de data algo anterior e construída por monxes que proviñan de Al -Andalus.

O interior está formado, ademais de polas dúas ábsidas, por outros dous compartimentos centrais situados entre eles, o presbiterio e a nave, e outros dous aos costados do presbiterio, pero de menor tamaño. Todos eles están deseñados como espazos independentes, con diferentes formas de cobertura e separados por arcos de ferradura moi pronunciada, do tipo dos cordobeses do século IX, aínda que de diferente forma entre eles.

Como indicamos, a cabeceira dispón dunha única ábsida, cadrado ao exterior e con forma de ferradura moi pronunciada no seu interior, duns 3,6 metros de diámetro, ao que se accede a través dun magnífico arco de ferradura sobre columnas e capiteis que, como o da porta principal, ten o  trasdós decorado por un gran moldura que se continúa para crear un  alfiz rectangular. Este tipo de estrutura da ábsida, plana ao exterior e curva no interior, era xa coñecida nalgunhas igrexas  visigodas como  Recópolis  ou Melque e é habitual nas construcións  mozárabes, como podemos observar en  Bobastro,  Mazote, Escalada…  A súa cobertura é unha bóveda, de estrutura semellante á da minúscula ábsida de San Miguel de Celanova, que se apoia sobre unha imposta que percorre toda a ábsida e está formada por sete cascos máis un oitavo, de moito maior tamaño e en forma de canón, que pecha a parte aberta da ferradura.

A ábsida contraposta é semellante ao anterior, coas únicas diferenzas de que é dunha altura algo maior, a planta ten forma de ferradura moi aberta, case  semicircular prolongada, e o arco de acceso é tamén de maior tamaño, neste caso sen moldura nin  alfiz. Nel foi enterrado San  Xenadio, onde permaneceu ata o século  XVI.

Tanto a nave, na que tamén existe outra porta no custado norte cun arco de ferradura sobre xambas, como os dous compartimentos laterais, están cubertos por bóvedas de canón.

O presbiterio é o espazo que articula todo o edificio. De maior altura que o resto, forma un cadrado duns 5 m. de lado, ao que se accede desde a nave por outro gran arco de ferradura, sobre columnas e capiteis e sen  alfiz. Nos costados, dando acceso aos compartimentos laterais, hai outros dous arcos de moito menor tamaño que tamén teñen forma de ferradura, pero neste caso apóianse sobre  impostas incrustadas no muro que continúan a forma do arco, sen columnas encostadas como no resto dos arcos da igrexa. Este espazo está cuberto por unha bóveda  gallonada de oito cascos, que se apoia sobre arcos formeiros, que acaban en pequenas ménsulas nas esquinas. Esta bóveda está considerada como un dos avances técnicos máis importantes da arquitectura  mozárabe, xa que ao apoiar os cascos da bóveda directamente sobre os arcos, que descargan nas esquinas, traslada a estas o empuxe, liberando de esforzo aos muros, o que fai innecesarios os  contrafuertes e permite abrir grandes xanelas no ciborio, así como os grandes arcos de ferradura de acceso que xa describimos.

Texto procedente de Turismo Pre-románico.

Fotos: INICIARTE.

Igrexa de Santiago de Penalba: exterior

A igrexa está construída en  mampostería de lousa e calcaria, como o resto dos edificios da súa contorna.

É interesante destacar que toda a estrutura da igrexa, que sabemos foi construída nunha única fase, parece estar deseñada para soportar e realzar a importancia deste  ciborio. En efecto, os seus muros están soportados en tres dos seus lados polo empuxe perpendicular das bóvedas de canón da nave e os compartimentos laterais e pola bóveda de cascos da cabeceira. Este sistema de apoios, a diferentes alturas resultou tan estable como demostra o magnífico estado en que chegou ata nós a pesar dos grandes vans que existen en toda a estrutura do presbiterio.

Os tellados son tamén de lousa, con beirados moi pronunciados, soportados por grandes  modillóns de pedra de ata sete  lóbulos, decorados a base de rodas  helicoidales e  rosetas de seis pétaos, do mesmo tipo que os da maioría de igrexas  mozárabes da zona. 

Outro detalle interesante é que existen  contrafuertes ao estilo das construcións asturianas nos laterais da nave e dos compartimentos laterais. 

Como é habitual na arquitectura  mozárabe, o seu acceso principal está situado no custado sur. Xa ao ver a magnífica portada  decatámonos de que o seu interior vai ser unha sorpresa fronte ao seu austero aspecto exterior. 

Trátase posiblemente do elemento máis belo que nos chegou da arte  mozárabe. Está formada por dous arcos de ferradura moi pronunciada, de  dovelas de perfecta talla, soportados por columnas de mármore da zona, sobre baseas  áticas e completados por magníficos capiteis do tipo corintio dexenerado e ábacos graduados. 

O  trasdós dos arcos está decorado por unha moldura tripla, que se continúa para crear un  alfiz rectangular que circunscribe ambos os arcos. Con todo todo este conxunto, que non chega aos 30cm de espesor, non exerce ningunha función de soporte, xa que está enmarcado por un gran arco de ferradura, tamén moi pronunciado, que cobre todo o espesor do muro e sérvelle de descarga, xerando un pequeno pórtico no acceso á igrexa.

En resume, un van bíforo con senllos arcos de ferradura pronunciada, ao estilo  califal, con  recuadro de  alfiz. O  mainel central e as columnas laterais son de mármore e os seus capiteis mostras formas propias  mozárabes, é dicir, imitando os  acantos dos capiteis corintios romanos pero de maneira máis  esquemática e sinxela.

Entre 1969 e 1971 Luís  Menéndez Pidal rebaixou ao seu nivel orixinal o terreo  lindeiro co edificio e o das rúas que o rodean, colocou placas de  alabastro nos ocos, desmontou a escalinata de pedra de acceso ao campanario e espadana, transformando a mesma coa escaleira que agora se contempla.

Acceso norte

Texto procedente de turístico “Iglesia mozárabe de Santiago de Peñalba". S.A, S.d. e de Turismo Pre-románico.

Fotos: Iniciarte.

Igrexa de Santiago de Penalba: introdución

Nunha recente xira turística polo Bierzo, achegueime ata penalba de Santiago para facer esta visita obrigada, nun día chuvioso e de folerpas- Cabería aquí facer unha breve reflexión sobre as denominacións de Arquitectura Mozárabe (aplicada por Manuel Gómez Moreno) fronte a  Arquitectura de Repoboación (enunciada por  Bango  Torviso) ou ben ás  formulación de Miguel  Anxo Murado en “A invención do pasado” sobre o mesmo, máis non toca hoxe escribir sobre iso.

A Historia

Despois de  reedificar o mosteiro de San Pedro de Montes, creado no século VII por  san  Fructuoso,  Xenadio pasou ao veciño Val do Silencio, retirado xa das súas funcións como bispo de Astorga. Neste lugar atopou a paz, imaxinando alí un novo mosteiro, o de  Penalba, un claustro  monasterial, San  Andrés, e o oratorio de Santo Tomás, hoxe desaparecidos.

A igrexa que hoxe contemplamos foi ideada por  san  genadio a principios do século X e planificada polo abade  Salomón, pero construída e decorada por unha comunidade cristiá  arabizada con excelentes artífices e artesáns, quizá procedentes de Al- Andalus. A presenza do núcleo  monástico deu orixe ao pobo, nunha época esplendorosa que terminou a finais do século  XII. Do mosteiro orixinal non quedou nada, e a igrexa continuou como parroquia ata a actualidade. Foi declarada Ben de Interese Cultural como monumento en 1931.

A igrexa componse de dous corpos que finalizan en ábsida e  contraábside, ambos de planta de ferradura. Conta ademais con dúas estancia laterais, a norte e sur do cruceiro. Todos os espazos sepáranse entre si mediante arcos de ferradura, apoiados  en columnas os principais. Apréciase claramente a influencia  mozárabe no uso do  alfiz, que enmarca tanto o portada sur como a separación dos corpos da nave.

O exterior impresiona pola súa sinxeleza. O resultado é un conxunto harmónico de prismas de diferentes alturas cuxo elemento máis significativo é a portada meridional, de arcos  geminados de ferradura sobre capiteis  mozárabes.

Tanto o seu fundador,  san  Xenadio, como Urbano, un dos seus sucesores, foron enterrados nunha capela funeraria situada no  contraábside. Trátase dunha das poucas igrexas desta época que conserva este singular elemento, construído ao mesmo tempo que foi edificada a igrexa.

O único engadido posterior, que a día de hoxe permanece, é o enterramento  románico exterior no seu lado oeste, lado no que debía estar o acceso (segundo os restos achados) ao antigo mosteiro e do que non se conservan restos.

Os encargados do excepcional estado de conservación que presenta  Penalba de Santiago foron sempre os habitantes do pobo. Grazas a eles, en 2008 Peñnalba foi declarado Ben de Interese Cultural baixo a categoría de “Conxunto etnolóxico”.

A conca do río Oza forma a paisaxe chamada a “Tebaida berciana”, na que os  eremitas do século IV dedicaron subida á contemplación, lonxe do mundo das cidades e retirados para sempre neste singular refuxio espiritual, cuxo valores inmateriais chegaron case intactos ata os nosos días.

Texto procedente do folleto turístico “Iglesia  mozárabe de Santiago de  Peñalba”.  S.A,  S.d.

Fotos: INICIARTE.

Igrexa de san Cebrián de Mazote

Non sei cantos centos de veces teño pasado pola A6 ao carón do indicador de “San Cebrián de Mazote”, na provincia de Valladolid, sen coller o desvío pertinente. Pois ben, hai pouco tempo, collímolo.

Nunha pequeña vila duns cen habitantes, preto dun antigo convento amurallado, hoxe convertido en residencia particular, atópase a igrexa de san Cebrián, tamén coñecida como san Cipriano. Habitualmente catalógase como unha obra mozárabe,termo enormemente discutido e discutible.

Non están moi claras as súas orixes posto que carecemos de datos certos sobre a súa orixe. Polo perímetro da planta, parece ser que sobre unha igrexa central visigoda do século VII, reconstrúese unha estrutura basilical prerrománica a comezos do século X, con achegas mozárabes. Un documento de 952 indica que no ano 916, os monxes do monasterio de San Martín de Castañeda poboaron o lugar de “Monzoute” identificado coa localidade actual de San Cebrián de Mazote. Pese ás continuas campañas de Almanzor polos territorios circundantes, San Cebrián de Mazote non se viu afectado ao estar situado nunha paraxe illada.

Entre as primeiras empresas dos monxes mozárabes procedentes de Córdoba estivo a reconstrución desta igrexa de San Cebrián de Mazote, aproveitando columnas e capiteis de edificios romanos e visigodos. A igrexa de Mazote é unha singularidade de trazado en toda a arte cristiá español, posto que posúe dúas naves cruzadas con ábsides nos catro extremos, ao xeito dalgúns monasterios orientais; a igrexa máis próxima deste tipo é unha basílica norteafricana do século VI; desde logo, a forma non ten moito que ver cos monasterios medievais e si con igrexas martiriales de dobre ábside.

Nesta igrexa acumúlanse moitas reformas e restauracións de mala calidade que ocultan o primitivo. Se se toman como orixinais os datos internos da planta, pode verse que o edificio estaba formado por dúas naves de 4,80 metros de ancho, con cimborrio cadrado; a nave de crucero medía doce metros de lonxitude entre os centros das dúas ábsidas opostas, de 2,40 metros de radio, e a nave lonxitudinal é de 27,20 metros, de lonxitude interior con ábsides opostas de 2,40 e 3,20 metros de radio. A disposición e o sistema métrico son os normais nas igrexas centrais visigodas, aínda que aquí con maior riqueza de dimensións e de formas, pola agregación de ábsidas nos extremos das naves.

A disposición das naves interiores e dos arcos e bóvedas debe ser froito dunha reparación do século X, con materiais e técnicas moi pobres fronte á magnitude da planta e a riqueza dos fustes e capiteis amoreados desde procedencias distintas. Os fustes son de mármores, diámetros e alturas moi diversos, polo carrexo desde outras construcións; entre eles hai algún de estrías torsas, e os que se colocaron na restauración da porta do ábside oriental teñen unha trama reticulada e arquillos superpuestos como as peltas das celosías visigodas.

Hai capiteis romanos, visigodos de distintos tipos e un bo número dos bizantinos leoneses, moi parecidos aos de San Román de Hornija, que só dista trinta quilómetros cara ao sur. Non existe orde nin correspondencia entre os estilos e a colocación dos capiteis, que son habitualmente de distintos diámetros que os fustes sobre os que descansa, nin existen cimacios de ningún tipo. San Cebrián de Mazote parece o resultado de reconstruír sobre o perímetro dunha igrexa central do século VII, unha estrutura basilical con soportes traídos doutros monumentos, e técnicas de albañilería musulmá, que é o único atribuíble a época mozárabe.

Durante o século XVI cóbrense as naves por unha armadura de tirantes, a dúas vertentes, que non permiten distinguir as naves laterales, e inutilizando o claristorio da paredes da nave central. As últimas reformas do templo prodúcense nos séculos XVIII e XIX. A finais do século XVIII barroquízase o templo cubrindo o cruceiro cunha cúpula sobre pechinas e a nave central con bóveda de canón con lunetos, aparecendo pintado o ano 1778 na cúpula. No século XIX constrúese a portalada con espadana que se atopa aos pés do templo.

 

Mentres as naves cóbrense con teitume plano de madeira, o resto dos espazos está cuberto con bóvedas de arista e noutros con bóvedas gallonadas, de clara ascendencia cordobesa.

En canto ao seu decoración esculpida, o conxunto de capiteis que soportan os arcos de separación entre as naves, tallados a trépano, permite observar o desenvolvemento dun tipo de decoración novo e que chega a producir exemplares de gran calidade.

A antigüidade e importancia artística desta igrexa comeza a ser coñecida a partir do ano 1902, cando Agapito e Revilla y Lampérez trazan os planos e realizan un estudo do conxunto, e entre os estudiosos que se ocuparán do monumento será Gómez-Moreno quen o adscribe ao estilo mozárabe e quen propoñerá a forma orixinal do templo, proposta que será trasladada posteriormente, salvo algúns detalles, aos sucesivos proxectos de restauración.

Durante o periodo de 1932-1934 restáurase o monumento, interpretando a cabeceira e incluíndo a ábsida central de planta de ferradura, seguindo uns modelos considerados máis xenuinos, e deixan sen acabar as bóvedas e o cimborrio, por non ter claro o remate. Entre 1941 e 1944 finalízase a restauración, colocando as bóvedas e o cimborrio, e as partes restituídas constrúenas con ladrillos para diferencialas das partes orixinais. A cuberta da igrexa estaba moi deteriorada e en poucos lugares podíase apreciar a súa forma orixinal, pero do cruceiro non quedaba nada, e a reconstrución faise seguindo o modelo da igrexa de Santiago de Peñalba, utilizado como arquetipo. Durante o ano 1990 realízase a última intervención dirixida polo arquitecto Salvador Mata.

Textos procedentes de Artehistoria e da Wikipedia. Fotos de Iniciarte, agás a da planta.